Fribourg/Freiburg, Couvent des Cordeliers/Franziskanerkloster, Ms. 37

Dörthe Führer / Mikkel Mangold, Katalog der mittelalterlichen Handschriften des Franziskanerklosters Freiburg, Basel, 2023, S. 130-134.

Mit freundlicher Genehmigung des Verlags (Schwabe Verlag, Basel, Berlin). Das Copyright an der Handschriftenbeschreibung liegt beim Verlag.
Handschriftentitel: Johannes Joly (?); Johannes de Fontanellis (?); Varia scholastica
Entstehungsort: Avignon
Entstehungszeit: 1468–1470
Beschreibstoff: Papier. Wasserzeichen: Bl. 552 Ochsenkopf, ähnlich Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 71345; Bl. 5374 Kopf, Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 20843 (1470) und 20844 (1470), ausserdem drei weitere Formen gleichen Typs; Bl. 75230 und 267326 Reichsapfel, Variante von Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 22140 (1469) und 161469 (1473); Bl. 231266 Handschuh, Variante von Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 154686 (1467), 154689 (1470) und 154690 (1468).
Umfang: 330 Blätter
Format: 22 × 15–15,5 cm
Seitennummerierung: Zwei alte Zählungen der Bögen, jeweils in der ersten Lagenhälfte, zunächst: 1 (5r) – 31 (59r). 31 (65r) – 36 (70r). 36 (75r) – 53 (104r), anfangs in der unteren Ecke, ab Bl. 75 oben; dann: 1 (111r) – xl8 (200r). Ausserdem unvollständig erhaltene Zählung der ungeraden Blätter in der ersten Lagenhälfte, erkennbar ab Bl. 293: 2a folia, dann: prima (303), 2a folia (305), 3a folia (307). pa (305), 2a (305), 3a (319). Neuere Foliierung: 1–330.
Lagenstruktur: 5 VI64 + V74 + 21 VI326. Reklamanten, vertikal geschrieben und rot unterstrichen; am Kopf jeder neuen Lage Ihesus Maria, 207r ausserdem Sancte Francisce.
Zustand: Stellenweise Tintenfrass, an Bl. 124 bis zur Zersetzung des Papiers.
Seiteneinrichtung: Begrenzung des Schriftraums mit Stift, 16,5–18 × 9,5–10, 28–47 Zeilen; ab 267r 16,5–17 × 9,5–10, 34–45 Zeilen.
Schrift und Hände: Jüngere gotische Buchkursive mit Schleifen, 1r265v von der Hand des Jean Joly, ab 267r von einer anderen zeitgenössischen Hand; 308v, 315r, 318v und 326v mit Profilskizzen an den ornamental verlängerten Oberlängen. Abschnittsanfänge und Überschriften öfters in vergrösserter Textualis, z. T. rot gestrichelt.
Buchschmuck: Rubriziert, Überschriften und Stellenangaben rot unterstrichen. 77r123r zweizeilige rote Lombarden (77r dreizeilig); im Bereich des zweiten Schreibers meist dreizeilige Lombarden (267r vierzeilig). 49r, 153v und 212v213r rote Verbindungslinien. 213v265v Marginalien zur Gliederung des Textes, rot unterstrichen.
Spätere Ergänzungen:
  • Korrekturen des jeweiligen Schreibers, z. B. 5r, 97r, 179v, 265v, 269v, 317r ; im Bereich des zweiten Schreibers ausserdem Korrekturen, Ergänzungen und Anmerkungen wohl von der Hand des Jean Joly. 106r längere Aufhebung (vacat). 110v Handweiser.
  • 4v Inhaltsverzeichnis von einer frühneuzeitlichen Hand: A principio libri varia continentur, ut oratio ad auditores et variae conclusiones, et deinde sequitur 1. Tractatus theologicus de deo atque in 4 libros sententiarum, 2. Tractatus in decretales, 3. Tractatus in 4 sententiarum. Von derselben Hand 33r Hic incipit tractatus de deo uno.
Einband: Mit braunem Leder überzogene Holzdeckel aus der Werkstatt des Rolet Stoss (EBDB w002225), 3. Drittel 15. Jh., Kanten abgeschrägt. Streicheisenlinien und Einzelstempel, vgl. Horodisch, Buchbinderei, S. 225 (Schema D) sowie Taf. 62, Nr. 24 und Taf. 63, Nr. 45 (nicht wie bei Horodisch irrtümlich angegeben Taf. 62, Nr. 17). Ehemals eine nach hinten greifende Langriemenschliesse, drei Messingnägeln mit sternförmigem Kopf und Rest des Lederriemens auf dem Vorderdeckel, im Rückdeckel Messingdorn. Ehemals Catenatus, Kettenklammer aus der Mitte der oberen Kante des Vorderdeckels ausgebrochen. Rückenleder am Kopf abgerissen, am Schwanz beschädigt. Kapitale mit ungefärbtem Garn umwickelt. Spiegelblätter Pergament, Fragmente einer Urkunde, Schriftseite verdeckt. Im vorderen Spiegel mit schwarzer Tinte ehemalige Signatur (?): Z II, 18./19. Jh. Vorsatzblätter (14 und 327330) Papier, Wasserzeichen vorn Kopf, ähnlich Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 20844 (1470), hinten Reichsapfel, Variante von Piccard, Wasserzeichenkartei, Nr. 161469 (siehe oben). Auf dem Rücken mit schwarzer Tinte: ii, unten modernes Signaturschild: 37, daneben Reste eines älteren Papierschilds. Auf dem Rückdeckel Titelschild: De summa trinitate et fi[de], Papier, 15. Jh. 2020 restauriert von Carole Jeanneret (Dokumentation: ACCFribourg, Bibliothek R3).
Zusatzmaterial: Mehrere Lesezeichen, Papier, darunter zwei Fragmente des 15. Jhs. (separat beigelegt, Fundstellen angeschrieben).
Inhaltsangabe:
  • 1r-v Conspectus quaestionum. Ankündigung einer Disputation wohl in Avignon am Studium generale der Franziskaner. Utrum cognicio qua deus fertur in preterita, presencia et futura sit intellectui divino visio theologica …–… Hee questiones disputantur die crastina post prandium in ambitu fratrum Minorum.
  • 2r-4v leer bis auf Nachtrag.
  • 5r-12v Contio academica. Entwurf oder Abschrift eines Vortrags wohl am selben Ort. Reverendi sacre sophie doctores, amplissimi patres et viri doctissimi, in presentiarum auras pulmo faucibus [h]austas ad artam gutturi[s] vix audet expellere 12v Et ne inferam vobis tedium, vadamus ad domum. Amen. Avinione ultima die Octobri[s] anno domini mo 4 lxviiio.
  • 12v-14v Johannes Joly (?): Quaestio de poenitentia in purgatorio. Initien der einzelnen nachgeordneten Thesen und Quaestionen im Register. Utrum anime que in purgatorio cruciantur peracta penitencia ab ipsis liberentur …–… Et istud relinquo satis probatum ex precedentibus. Überblicksartige Darstellung auf Basis der Materialsammlung 213r265v, an deren Schluss Jean Joly sich selbst als Compilator nennt.
  • 14v-29r Johannes Joly (?): Contiones academicae. Entwürfe bzw. Textbausteine zu Disputationen am Studium generale in Avignon. Einleitung des zweiten Textes in stilistisch überarbeiteter Form verdoppelt. Initien im Register. Celebres atque amplissimi viri et sacra pietate doctissimi, quoniam ocio quasi quadam ticipi (für: typici) rubigine res eciam clare sustantur
    • (16r) Consulanti michi quasi quid sum, repente occurrit quod homo nudus
    • (16v) Cogitanti michi quid sum, repente occurrit quod homo nudus
    • (27r) Laudes dicturus in eodem merito laureato, patres et fratres doctissimi, non inmerito est felicium …–… visionem nobis concedere dignetur bonitate sua inmensa ille, cuius gracia flecto genua mea, qui trinus et unus sedet in solio summe maiestatis Ihesus benedictus. Amen.
  • 30r-v Quaestiones de fruitione et usu. Fünf Quaestionen mit kurzen Skizzen zu ihrer Beantwortung. Initien im Register. Cum nullum ens creatum possit esse obiectum fruicionis ordinate, queritur an actus malus uti sit peior actu fruendi …–… Cum deus sit persone notum, queritur utrum deum esse sit demonstrabile quia noticia intuitiva requirit existenciam rei.
  • 31r-33r Conspectus quaestionum et conclusionum. Verzeichnis von Quaestionen für Vertreter verschiedener Fachbereiche: Ärzte (medici), Chirurgen, Apotheker, Moralphilosophen, Ärzte (physici), Astrologen, Logiker, Grammatiker und Sophisten. >Questiones multe bone< Et primo ponemus questiones in medicinis et pertine[ntes] ad medicos, et videant bene. >Sequitur ergo prima questio< (die Quaestio selbst fehlt). 2a questio: De medicina non est sciencia 31v >Conclusiones ad cirurgicos<. 1a conclusio: Nullum est apostema sanguineum …–… 32v >Conclusiones ad sophistas<. 1a conclusio: Omne ius est naturale vel legale, tamen aliquod est ius, quod non est naturale vel legale 4a conclusio: Totam scienciam legum scit, qui duas leges perfecte scit.
  • 33r-76v Johannes de Fonanellis (?): Commentarius in quattuor libros Sententiarum. Auszug (?). Der Textanfang ist nicht markiert, möglicherweise besteht ein Zusammenhang mit 30rv. >Questio< Cum deum esse sit demonstrabile demonstratione «quia», queritur utrum tantum sit unus deus >Nota bene quod quadruplex est obiectum intellectus<. Primo vel quod sit primum obiectum intellectus primitate generacionis …–… >Quid est natura naturata<. Natura naturata procedit ab inperfecto ad perfectum Aliud exemplum est, ut dicimus primo quod deus est, postea quod est unus, postea quod est efficiens, postea quod est finis, postea quod est infinitus. 56r Buch 2, 61r Buch 3, 62r Buch 4.
  • 76v Nota. Nota frater Iohannes de Fontanellis. Nota bene quod sacra scriptura seu theologia excedit omnes alias sciencias in xiiiiordecim perfectionibus Prima quia est nobilior ex principio …–… 14a quia est felicior in beneficio. Probaciones in toto sacro canone, et tum invenies bene quomodo ipsa procedit et excellit omnes alias sciencias. Derselbe Text auch innerhalb des Kommentars, vgl. 49rv.
  • 77v-123v Lecturae octo decretalis «De summa trinitate et fide catholica». >In nomine sancte et individue trinitatis, patris et filii et spiritus sancti. Amen< Humane mentis acies rebus illis maxime solet intendere, quas appetitus non cessat amare Invocato igitur auxilio beatissime trinitatis ad exponendum «De sum[ma] trinitate et fi[de] ca[tholica]» capituli [sic] «Firmiter credimus» accedentes primo dividatur capitulum sic …–… que ex caritatis radice procedunt merentur pervenire ad vitam eternam, ad quam nos perducat Ihesus Christus, qui cum patre vivit et regnat in secula seculorum. Amen. Et hec sufficiant de hiis, que dicta fuerunt in octa[va] lectione et per consequens in tota decretali. Amen. >Finito libro sit laux gloria Christo. In ultima die mensis Februarii anno domini Mo cccco lxviiiio tunc temporis studens in Avinione frater Iohannes Joly< 82r Lectio 2, 93r Lectio 3, 94v Lectio 4, 99v Lectio 5, 102v Lectio 6, 110r Lectio 7, 118r Lectio 8.
  • 124r-128v Johannes de Fonanellis: Collatio decretalis «De summa trinitate et fide catholica». Quid est summitas? Summitas nichil aliud est quam cuiuslibet rey cacumen, altitudo vel sublimitas, et idcirco est notandum, quod quintuplex summitas potest esse 124v Reverendissimi patres, magistri et doctores metuendissimi ceterique alii domini merito venerandi, quia ordo in actibus directis …–… Ego creo celos novos et terram novam (Is 65,17). Ad quam terram beatorum non (für: nos) perducere dignetur iste benedictus dei filius, qui in trinitate perfecta vivit et regnat unus. Amen. >Explicit collacio decretalis fratris Iohannis de Fontanellis, doctor in theologia<
  • 129r-205v Lecturae octo Decretalis «De summa trinitate et fide catholica». >Divisio Decretallis< Decretalis ita intitulatur «De summa trinitate et fide catholica», et fuit edita a domino Innocencio 3o in generali consilio 129v >In nomine patris et filii et spiritus sancti. Amen<. Antequam tamen ad processum huius lecture decretalis veniam, protestor humiliter, quod sy quid aut per incautum lingue lapsum aut per inadvertanciam a me dictum vel scriptum fuerit Hiis inquam protestacionibus premissis ad tractandum «De summa trinitate et fide catholica» ad capitulum istud accedens, primo dividatur capitulum sic …–… et hoc habet filius a patre. Hec frater Petrus de Andusia, aliter de Trabibus, ordinis fratrum Minorum doctor sollempnis in libro preallegato. Hec dicta sufficiant de ista questione et per consequens de tota lectione octava, et sic est finis, sit laus deo omnipotenti. Cum maximis laboribus in die sancte Clare virginis anno domini millesimo 4 lxixo. 135v Lectio 2, 149r Lectio 3, 156v Lectio 4, 165v Lectio 5, 175v Lectio 6, 187r Lectio 7, 196v Lectio 8.
  • 205r-208r Notae. Notizen zu verschiedenen Themen, häufig nach Augustinus, De civitate dei. >Diffinitio hominis optima< Homo sic diffinitur per Apuleum philosophum Platonicum et recitatur a beato Augustino in octavo capitulo libri noni De civitate dei 206r >Nota quid est mundus<. Item interrogatus: Quid est mundus? respondit: Mundus est nomini suo contrarius >Nota Iohannes de Fontanellis ordinis Minorum<. Nota: Quatuor sunt que naturaliter sine magistro adiscuntur 206v Raciones quatuor quare deus permittit bella et prelia per beatum Augustinum 207v >Nota bene<. Nota in xvo libro de civitate dei capitulo [i]xo dicit beatus Augustinus se vidisse unum dentem et reperisse in uno monimento unius gigantis, de quo potuissent fieri centum de nostris …–… animalia minus luxuriosa sunt longioris vite quam magis luxuriosa, exemplum de cane et turture.
  • 208r-209r Excerpta ex bulla «Ineffabile sacramentum». Nota dominus papa Martinus quintus dat preter indulgencias datas in die corporis Christi a domino Urbano quarto modo de novo …–… Et ego frater Iohannes de Fontanellis vidi lo vidimus et legi eum emanatum a vicario domini Avinionensis episcopo et scripsi hec anno domini millesimo 4o xxxo et die xiia mensis Septembris, papa vocabatur Martinus quintus. Vgl. Bullarum, diplomatum et privilegiorum sanctorum Romanorum pontificum Taurinensis editio, hrsg. v. Aloysius Tomassetti, Bd. 4, Turin 1859, Nr. XXIII, S. 731f.
  • 209r-210v Quaestiones. Drei Quaestionen, Beantwortung jeweils nach Franciscus de Maironis. >Questio bona< Utrum opera facta in peccato mortali valent ad multa. Respondetur per magistrum Franciscum de Maronis 209v Utrum per penitenciam revivificant[ur] opera per mortale peccatum mortifficata 210r Utrum penitentia sit possibilis homini viatori usque in finem dierum vite sue …–… timor sanctus permanet in seculum seculi. Amen. Hec magister Franciscus de penitencia super 4 Sentenciarum.
  • 210v-211v Matthaeus de Aquasparta: Quaestio de fide Auszug. >Nota ad probandum fidem nostram.< Nota: Fides Christianorum ad consolacionem eorum et ad roboracionem eorum excedit in perfectionem [sic] et animarum salute et veritatem [sic] omnem aliam fidem tam Iudeorum quam Saracenorum et paganorum infidelium seu hereticorum Primum signum est honestas preceptorum …–… te spiritu cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis ad laudem et gloriam dei omnipotentis qui est trinus et unus in trinitate perfecta. Amen. Hier fünf Zeichen für die Überlegenheit des christlichen Glaubens, vgl. Fr. Matthaei ab Aquasparta O.F.M. quaestiones de fide et de cognitione, Quaracchi 1903, S. 86–98 (ohne das dritte und das sechste Zeichen).
  • 211v-212r De «Vix iustus salvabitur». Nota bene quomodo habet intelligi rationabiliter prima Petri 4o «Vix iustus salvabitur» (I Pt 4,18). Nota io quod vix sit dubium …–… 212r Primo principaliter propter inssufficienciam [sic] meritorum 6o et ultimo propter boni operis raritatem, quia idem inquisitus sum, sed non in hoc iustificatus sum.
  • 212r-v De festis celebrandis >Nota unum bonum notabile extraxi a quodam< Ego frater Iohannes de Fontanellis vidimus cuiusdam bulle emanate et concesse per dominum papam Martinum quintum de festis trium lectionum et de commemoracionibus sanctorum …–… Anno domini Mo 4 xxxio et die xxv mensis Novembris qua die fuit festum beate Katherine virginis et martiris.
  • 212v-213r De causis sacramentorum. Schematische Darstellung der Sakramente nach der Aristotelischen Ursachenlehre. >Nota bene istud.< Penitencia causa – materialis – operis satisfactio. Formalis – oris confessio. Efficiens – cordis contricio. Finalis – a peccatis actualibus purgacio …–… Matrimonium causa – materialis – vir et mulier legitima. Formalis – per verba de presenti. Efficiens – mutuus consensus. Finalis – manere sine peccato mortali.
  • 213r-265v Materiae ad quaestionem de poenitentia in purgatorio. Materialien zur Behandlung der Quaestio auf 12v14v nach den Sentenzenkommentaren von Richardus de Mediavilla, Petrus von Tarentaise, Petrus de Trabibus (Petrus von Anduze), Bonaventura, Franciscus de Maironis, Alexander Halensis und Facinus de Ast. >Questio theologalis< Utrum anime que in purgatorio cruciantur peracta penitencia ab ipsis liberantur 213v Responsio secundum Richardum in 4o Responsio secundum Petrum de Tharenttasia [sic] ordinis Predicatorum 214r Respondet frater Petrus de Andusia …–… 264v Queritur utrum teneantur confiteri peccata venialia quia ad huius mortalia requiruntur confessio spiritualis et sacramentalis. Et hec sufficiant pro nunc de ista materia. >Et sic est finis de isto libro, sit laus Christo. Dominica 2a xle anno domini m 4 lxx, tunc temporis studens in Avinione frater Iohannes Joly. Orate pro eo, quia cum maxissimis laboribus ipse cumulavit istam materiam< Darunter in Rot: O virgo serena intercede pro me omni hora. 223v224r leer.
  • 266r-v leer.
  • 267r-326v Quaestiones de sacramentis. Vier Quaestionen zum 4. Buch der Sentenzen, Initien im Register. Circa 4m Sentenciarum quero istam questionem: Utrum baptismi sacramentum digne suscipientes effectus complementum sint eque optinentes 279r Utrum confirmacionis sacramentum a Christo institutum sit neccessarium ad salutem 281v Utrum sacramentum eukaristie verum corpus Christi contineat et sub modo quo est proprie sub panis speciebus transeat 298v Utrum sacramentum penitencie sit neccessario requisitum ad delendum quod voluntarie criminaliter (oder: terminaliter) est acquisitum …–… quia in mortis articulo quilibet sacerdos est proprius sacerdos, ut dictum est, etc. >Explicit hoc totum, deo gracias.<
Entstehung der Handschrift: Die Handschrift stammt grösstenteils von der Hand des Jean Joly, der an mehreren Stellen seinen Namen, den Ort (Avignon) und das Datum eintrug: 31. Oktober 1468 (12v), 28. Februar 1469 (123v), 12. August 1469 (205v), 18. März 1470 (265v). Die Wasserzeichen Kopf und Reichsapfel stimmen mit Ms 11, 14 und 41 (Teil 2) überein, der Reichsapfel (Nr. 22140) ausserdem mit dem Vorsatz von Ms 70, der Handschuh (Variante von Nr. 154686) mit dem Vorsatz von Ms 43.
Provenienz der Handschrift: Jean Joly, Besitzeinträge 5r: Liber fratris Iohannis Joly ordinis Minorum, quondam custodis et gardiani und 330v: Liber patris fratris Iohannis Joly ordinis Minorum condam custodis.
Bibliographie:
  • Horodisch, Buchbinderei, S. 226, Nr. 26;
  • Bruckner, Scriptoria 11, S. 97f. mit Anm. 57 und Taf. XLIII;
  • CMD-CH 2, Nr. 375;
  • Mosberger, Katalog, S. 24–26.