Aarau, Aargauer Kantonsbibliothek, MsWett 7
Charlotte Bretscher-Gisiger, Rudolf Gamper, Katalog der mittelalterlichen Handschriften des Klosters Wettingen. Katalog der mittelalterlichen Handschriften in Aarau, Laufenburg, Lenzburg, Rheinfelden und Zofingen, Dietikon, Urs Graf Verlag, 2009, S. 91-95.
Handschriftentitel: Breviarium OCist
Beschreibstoff: Pergament
Umfang:
412 Blätter
Format: 17 x 11 cm
Seitennummerierung: Bl. 10–370 Zählung der Blätter in der ersten Hälfte der Lage, 15. Jh. Neuere Foliierung: I–XI. 1–401.
Lagenstruktur:
(V-1)9 + 3 VIII57 + VI69 + 18 VIII357 + (VII-1)370 + (III+1)377 + II381 + (V-1)390. Nach Bl. 9, Bl. 370 und Bl. 389 je ein Blatt herausgeschnitten. Bl. 222 genäht.
Seiteneinrichtung:
Tinten- und Stiftliniierung, Schriftraum 12–13 x 7,5–8, zweispaltig (3,5–4), 29–30 Zeilen.
Spätere Ergänzungen:
Einband:
- Mit hellem Leder bezogene Holzdeckel, Wettinger Einband des 17. Jhs. Streicheisenlinien, Rollen- und Einzelstempel, z. T. gleiche Stempel wie MsWettF 4, MsWettF 10 und MsWettF 13. Zwei nach vorn greifende Kantenschliessen mit Messingteilen, beide teilweise beschädigt. Blauer Schnitt.
- Spiegel- und Vorsatzblätter (I–XI, 391–401) Papier, Wasserzeichen: Turm, Piccard X 116–117 (1621–1625).
- Einband nachträglich schwarz gesprenkelt. Nachträglich angebrachter brauner Lederrücken mit Goldprägung und rotem Titelschild Breviarium Cistercie[n]se, 18. Jh. Die darunter stehende Wettinger Bibliotheksignatur [...].6 ist teilweise von einem späteren Papierschild verdeckt.
Inhaltsangabe:
Provenienz der Handschrift:
- Zisterzienserabtei Chaalis (Bistum Senlis, Nordfrankreich): 70r Hoc breviarium est monasterii Karoliloci [= Chaalis] usui abbatis, 15. Jh.; durch Rasur schlecht leserlich gemacht. Der Eintrag Dedicatio Karoliloci zum 20. Oktober ist Nachtrag; im Proprium de sanctis steht das Officium für die Dedicatio ecclesiae (259va) nach Primus und Felicianus (9. 6.) und vor Barnabas (11. 6.). Nach dem nekrologischen Eintrag im Kalendar zum 13. 2. für Simon Postel, 1523–1541 Abt von Chaalis, bis Mitte des 16. Jhs. in Chaalis. 389vb Frere Nicolas Liger religieux de Barbeau (vermutlich Zisterzienserabtei Barbeaux, ca. 70 km südlich von Chaalis), eventuell Besitzeintrag.
- Im 17. Jh. Wettingen OCist, vgl. Einband.
Bibliographie:
- Bruckner, Scriptoria 7, S. 106f.
Entstehungsort: Nordfrankreich
Entstehungszeit: letztes Drittel des 13. Jahrhunderts
Schrift und Hände: Textualis von einer Hand
Buchschmuck:
- Rubriziert, Überschriften rot, 1–2zeilige rote und blaue Lombarden mit Fleuronné in der Gegenfarbe, zum Teil mit halbseitigen Fleuronnéstäben in den gleichen Farben.
- 3–6zeilige blaue oder rosafarbene historisierte Initialen, die meisten mit weissem Kreuz- oder Kreismuster, auf rosafarbenem oder blauem Grund in goldenem Rahmen, mehrheitlich mit Rankenausläufern in Blau, Rosa, Rot und Gold. Die Deckfarbenmalerei in Rot, Blau, Braun, Rosa, Ocker, Grau und Gold ist mit Ausnahme von 18vb, 29vb und 230vb stark beschädigt: 10ra David mit Harfe (Ps 1), 18vb David, Gott (?) (Ps 25), 24va David auf Thron (Ps 38), 29vb David und Goliath (?) (Ps 51,1), 29vb Narr (Ps 51,11), 35ra betender David, Gott (Ps 68), 41va David auf Thron (Ps 80), 47ra Priester opfert am Altar (Ps 97), 47vb betender David (Ps 101), 53ra Maiestas domini (Ps 108), 70ra Verkündigung an Maria (Beginn des Proprium de tempore), 89va Geburt Christi (Weihnachten), 230vb Martyrium des Stephan (Beginn des Proprium de sanctis).
Inhaltsangabe:
- 1r-v Commemoratio passionis domini. >Commemoratio passionis domini< Cogitemus de creatore nostro quod ad ymaginem et similitudinem suam nos formaverit …–… Rogemus ut idem dominus det nobis pacem temporis, pacem pectoris, pacem eterni.
- 2r leer.
- 2v Komputistische Tafel. Für die Jahre 1244–1282, mit Angaben u. a. zu Schaltjahr, Sonntagsbuchstaben, Epakten, Indiktion, Concurrenten und Anzahl der Wochen von Pfingsten bis 1. Advent.
- 3r-8v Kalendar, zisterziensisch. Goldene Zahl, Sonntagsbuchstaben, Kalenden, Nonen, Iden, Angaben zu Länge von Tag und Nacht. Heiligenkalender und Festgrade entsprechen dem Stand des zweiten Drittels des 13. Jhs., Backaert, Calendrier, S. 121. Nachträge, 13.–15. Jh.: eadem die Pauli heremite confessoris, Guillelmi episcopi et confessoris (10. 1.); Conmemoratio episcoporum et abbatum (11. 1.); Iuliani episcopi et confessoris (28. 1.); Octava purificationis (9. 2., gestrichen); Thome de Aquino (7. 3.); Reguli episcopi (23. 4.); Hugonis confessoris (29. 4.); Translatio sancti Guillelmi (7. 5.); Nicolai (9. 5.); Yvonis confessoris (19. 5.); Commemoratio fidelium ordinis nostri (20. 5.); Dedicacio cap. ar. [?] (16. 6.); Translatio Benedicti (11. 7.); Margarete virginis (20. 7.); sancte Anne matris genitricis dei (26. 7.); Arnulphi episcopi et confessoris (16. 8., gestrichen); Ludovici (25. 8.); Octava beati Bernardi (27. 8.); Missa de sancto spiritu pro abbatibus (12. 9.); Dedicatio Karoliloci quere officium ante Barnabe (20. 10.); Leonardi confessoris (6. 11., gestrichen); Felicitatis martiris (23. 11.); Conceptio Marie virginis (8. 12.); Nicasii martiris (14. 12.). Einträge von Anniversarien u. a. von Personen des französisch-ostflandrischen Raums: Anniversarius Ph[ilippi] comitis Bolonie (18. 1.); Anniversarius Honorii [III] pape (18. 3., † 1227); Anniversarius domicelle Trune (30. 3.); Anniversarius Ricardi [I] regis Anglorum (17. 4.; † 1199); Anniversarius Albanensi [sic] episcopi (6. 6.); Iacobi cardinalis. Item anniversarius comitis et comitisse de Monteforti (27. 6.); Anniversarius domini Franconis de Mald[enghem] prepositi Brugensis (10. 7.; Kastellanei Maldegem in Ostflandern [?]); Anniversarius comitisse Blesensis (12. 7.); Anniversarius Philippi regis Francie et Philippi filii eius (14. 7.; König Philipp Augustus, † 1223, und vielleicht Philipp Hurepel, † 1234); Anniversarius regis Castelle et uxoris eius (6. 10.); Anniversarius Ludowici regis Francie et Ph[ilippi] fratris sui (7. 11.; vermutlich König Ludwig VIII., † 1226, und sein Bruder Philipp Hurepel); Anniversarius domini Willelmi castellani de Mald[enghem] et Ph[ilippi] filii sui (10. 11.); Anniversarius Blanche regine (28. 11.; Blanche von Kastilien, verheiratet mit Ludwig VIII. von Frankreich, † 1252); Anniversarius Iohanne comitisse Flandrie, Ferrandi, Willelmi et comitisse de Bar et M. comitisse Fl[andrie] (5. 12.; Johanna, Gräfin von Hennegau und Flandern, † 1244, ihr Gatte Ferrand von Portugal, † 1233, sowie weitere Verwandte des flandrischen Grafenhauses); Anniversarius domine de Spire uxor domini Ph[ilippi] castellani de Mald[enghem] (6. 12.); Anniversarius Innocentii [IV] pape et Stephani (8. 12.; † 1254); Anniversarius Ysabele domicelle de Maldenghem sanctimonialis (23. 12.); Anniversarius domini Ph[ilippi] de Maldenghem (26. 12.). Nachtrag: obiit magister … Postal abbas … (13. 2.; Simon Postel, 1523–1541 Abt von Chaalis).
- 9r-v Directorium. >Primus lxxa dies xvo kalendas Februarii< Prisce virginis. Si hac die Septuagesima evenerit In excelso tono cantabitur …
- 10ra-65vb Psalterium Beatus vir …–… salvus esse non poterit. Ps 1–150, Ps 90, 92, 101, 109–112, 114–116, 118–133, 142 und 145–150 gekürzt. 61va Cantica, teilweise gekürzt. 64vb Te deum, gekürzt; Symbolum Athanasii. Initialen bezeichnen die liturgische Teilung nach Cursus Romanus.
- 65vb-66vb Litania, orationes. Kyrieeleyson … Weinmann, Hymnarium S. 17f., von den späteren Einschaltungen eingefügt sind Bernarde, Roberte, Katerina. 66va ›Oratio‹. Ecclesie tue domine preces placatus admitte … .
- 67r leer.
- 67va-68va Commemoratio BMV et commemorationes sanctorum. >Quibus temporibus commemoratio beate Marie intermittenda sit … Qualiter agantur commemorationes sanctorum per totum annum. In die sancti Stephani … In laudibus antiphona< Genuit puerpera …
- 68vb-69vb leer.
-
70ra-230vb
Proprium de tempore.
1. Sonntag im Advent – 25. Sonntag nach Pfingsten.
>Sabbato ante primam dominicam adventus domini ad vesperas super psalmos antiphona<
Custodit dominus. >Psalmus<. Confiteantur. >Capitulum<. Ecce dies veniunt …–…
>Ad Magnificat antiphona<. Cum vidissent turbe signum quod fecerat Ihesus dicebant: Vere hic est propheta qui venit in mundum.
89ra Weihnachten; 100rb Epiphanie; 121rb Septuagesima; 163va Ostern; 176rb Ascensio; 181ra Pfingsten; 185ra Trinitas (Bibellesungen AT), 213va Trinitas (Evangelienperikopen, Homilien). Die Responsorien der Adventsonntage sind zisterziensisch, Ottosen, Antiphonaire, S. 46, 89, 139f. und 200; die Leseordnung stimmt weitgehend mit PT Dijon 114, 2ra–63rb überein, doch sind die einzelnen Lesungen viel kürzer. -
230vb-325va
Proprium de sanctis.
Vigil von Stephanus – Thomas.
>In natali sancti Stephani prothomartiris Christi commemoratio ad vesperas capitulum<
Stephanus autem plenus gratia et fortitudine …–…
ut beatus Thomas.
>Cetera quere unius apostoli.<
233rb Johannes Ev.; 235rb Innocentes; 238rb Agnes; 240ra Vincentius; 240vb Conversio Pauli; 241vb Purificatio BMV; 247ra Cathedra Petri; 248vb Benedikt; 251ra Annuntiatio BMV; 254ra Marcus; 255vb Philippus und Jacobus; 257vb Inventio crucis; 259va Dedicatio ecclesiae (PT Dijon 114, 63va–64va); 262vb Johannes Bapt. mit Oktav; 266ra Petrus und Paulus mit Oktav; 269ra Commemoratio Pauli; 273vb Maria Magdalena; 276rb Jacobus; 277vb Vincula Petri; 279rb Inventio Stephani; 280rb Laurentius; 285va Assumptio BMV mit Sonntag in der Oktav und Oktav; 290rb Bernhardus; 293rb Bartholomäus; 294ra Decollatio Johannis; 296va Nativitas BMV; 299ra Exaltatio crucis; 300rb Matthäus; 302vb Michael; 307ra Lucas; 311vb Simon und Judas; 312va Allerheiligen; 315vb Martinus; 321vb Andreas; 324vb Thomas. Die Leseordnung stimmt weitgehend mit PT Dijon 114, 64va–93vb überein, doch sind die einzelnen Lesungen viel kürzer. Zusätzliche Lesungen: 244vb Agatha; 282va Corona spinea; 301vb Mauritius; 306rb Dionysius. -
325va-344va
Commune sanctorum.
>In natali apostolorum ad vesperas capitulum<
Iam non estis hospites …–…
ecce sponsus venit, exite obviam Christo domino.
328vb Märtyrer; 335rb Bekenner; 341vb Jungfrauen. Die Leseordnung stimmt weitgehend mit PT Dijon 114, 93vb–102ra überein, doch sind die einzelnen Lesungen viel kürzer. -
344va-353va
Hymnar.
>Ad nocturnos dominicis et privatis diebus per annum … <
Eterne rerum conditor …
AH 50 Nr. 4,5; AH 51 Nr. 41; AH 50 Nr. 18–20,7; AH 51 Nr. 22,44; AH 50 Nr. 72 (1,2,4,5); AH 51 Nr. 47 (1–4, 6, 7) (= Weinmann, Hymnarium Nr. 1–7, 9, 8, 10, 11, nur Strophenanfänge). 345ra >In nativitate domini ad vesperas ymnus<. AH 50 Nr. 8, 53 (5–7, sowie Memento salutis auctor … ), 53 (1–4), 10; RH 19483; AH 50 Nr. 9, 11; AH 51 Nr. 128, 123 (nur Strophenanfänge), 126, 135, 60, 54, 75; RH 4018; AH 50 Nr. 67 (1, 3, 5, 6, S. 75:7,8); AH 51 Nr. 74; AH 50 Nr. 6,12; AH 51 Nr. 83; AH 50 Nr. 215; AH 51 Nr. 87, 89 (1–5), 88 (1–4, 5, 8), 92, 91; AH 50 Nr. 144 (= Weinmann, Hymnarium Nr. 12–15, 32–38, 16–31). 350ra >In dedicatione ecclesie ad vesperas<. AH 112 Nr. 103; AH 27 Nr. 137; AH 50 Nr. 15, 16; AH 14 Nr. 74; AH 4 Nr. 472 (nicht bei Weinmann); AH 52 Nr. 79; AH 51 Nr. 130; AH 50 Nr. 153; AH 51 Nr. 176; AH 4 Nr. 314 (nicht bei Weinmann); AH 51 Nr. 139 (= Weinmann, Hymnarium Nr. 52a und 52b, 39–47). 352vb >De apostolis et martiribus<. AH 50 Nr. 17; AH 51 Nr. 114b, 116; AH 50 Nr. 21 (= Weinmann, Hymnarium Nr. 48–51). -
353va-357rb
Cantica in tertio nocturno.
>Dominicis diebus et in festo sancti Michaelis archangeli canticum<
Domine miserere nostri …
18 Cantica, Weinmann, Hymnarium, S. 18. 356vb >Cantica de sancta corona domini<. Pedibus conculcabitur corona superbie … ; >Aliud cantica<. In veste poderis … ; >Aliud cantica<. Spoliavit me gloria mea … , sowie je 3 weitere Initien von Cantica >In utroque festo sancte crucis<, zu Michael und Dedicatio ecclesiae. - 357rb-358ra Directorium. Nachtrag. Quando festum sancti Marci ewangeliste vto kalendas Maii agitur …
- 358rb-va Officium octavae nativitatis BMV. Nachtrag. >Octava nativitatis beate Marie fiat in hunc modum. Per octavam privatis diebus dicatur in io nocturno antiphona< Fons ortorum …–… >Responsorium< Post// Schluss radiert.
- 358va-358vb Federproben. Jacques Pollo. Jacques David.
Entstehung der Handschrift: Teil 1 nach Kalendar, Responsorien der Adventsonntage und Leseordnung zisterziensisch. Heiligenkalender und Festgrade entsprechen dem Stand des letzten Drittels des 13. Jhs. Nach den Anniversareinträgen im Kalendar ist von einer Herkunft aus dem französisch-ostflandrischen Raum auszugehen.
Handschriftentitel: Nachträge des 14. und 15. Jhs.
Schrift und Hände: Gotische Minuskel und Textualis von mindesten vier Händen, Händewechsel z. B. 367va/vb, 370rb/371ra, 377vb/379ra.
Buchschmuck: Rubriziert, teilweise in Gelb, Überschriften rot, 1–2zeilige rote und blaue Lombarden mit Fleuronné in Rot, Violett und Blau. Zu Beginn der Officien 3–7zeilige ornamentale Initialen, z. T. in Gold auf blau-violettem oder blauem Grund, z. T. in Rot, Rosa, Blau oder Grün auf goldenem Grund mit Blumenmotiven und Zweigen in Rot, Blau, Rosa und Grün, 371ra und 375va mit linearen Ausläufern in Gold und Rot bzw. Blau, die eine Spalte auf drei Seiten umfassen, 379ra, 381ra, 384rb, 385va mit Bordüre in Gold, besetzt mit Blättern und Blüten in Rot, Blau, Grün, Gold und Schwarz, die ein Spalte auf zwei oder vier Seiten umfassen. 378ra Raum für Initiale ausgespart, nicht ausgeführt.
Inhaltsangabe:
- 359ra-367va Officium corporis Christi. >In vigilia festivitatis sacramenti. Ad vesperas super psalmos antiphona< Laudate nomen domini … Mit AH 50 Nr. 386; AH 52 Nr. 27; AH 12 Nr. 38 (1–4, 9; 5–8, 9). 365ra Sonntag in der Oktav, 366rb Oktav.
- 367vb-370ra Officium Ursulae. >In festivitate undecim milium virginum. Ad vesperas capitulum< Qui gloriatur in domino glorietur. >Responsorium.< O felices virgines Huniorum victrices … Mit Reimofficium AH 5 Nr. 87.
- 370ra-rb Hymnus. >Hymnus de sancto Bernardo.< Bernardus doctor inclitus … AH 52 Nr. 136 (= Weinmann, Hymnarium Nr. 59).
- 370va Oratio. [D]eus qui populo tuo sanctum dedisti Regulum predicatorem … 370vb leer.
- 371ra-376rb Officium Annae. >In festivitate sancte Anne ad vesperas.< Inclita stirps Iesse virgam produxit … Mit AH 52 Nr. 103, 101 (1–2, 4–6), 102.
- 376rb-377vb Hymni. >Hymnus ad nocturnos in die beati Bernardi.< Bernardus inclitis ortus natalibus … AH 52 Nr. 138 und 137, beide mit Notation.
- 378ra-rb Responsorium, versus et hymnus. >In solemnitate xim virginum responsorium< O felices hostium forcium victrices … Mit Reimofficium AH 5 Nr. 87.
- 381ra-384ra Officium Edmundi Cantuariensis. >In solemnitate sancti Edmundi ad vesperas antiphona.< Gaude Syon ornata timpano … Reimofficium AH 25 Nr. 88 (Werner, Hymnologische Beiträge, S. 527–531) mit AH 4 Nr. 230, 232 und 231.
-
384ra-389vb
Officium Willelmi Bituricensis.
>In solemnitate sancti Guillermi ad vesperas antiphona.<
Gaude mater fecunda liberis …
Reimofficium AH 28 Nr. 99 mit AH 4 Nr. 493, AH 43 Nr. 520 und 521 (Werner, Hymnologische Beiträge, S. 489f. und 531–535). 385rb >Incipit vita beati Guillermi Bituricensis archiepiscopi et septimi abbatis monasterii Karoliloci lectio prima<. Beatus Guillermus nobilis genere longe autem fuit nobilior vite laudabili sanctitate … - 390r-401v leer.