Cologny, Fondation Martin Bodmer, Cod. Bodmer 58
Creative Commons License

Pellegrin Elisabeth, Manuscrits latins de la Bodmeriana, Cologny-Genève 1982, pp. 105-111.

OverviewFacsimileShow PDFShow XMLPrint description
Manuscript title:
Place of origin: Italie (Naples ?)
Date of origin: XIVᵉ S.
Second folio: f. 2 (table): // Orificium (?) / Oxalamum / Ordeumf. 5 (texte): // etiam menstrua etiam deponet
Support: Parch.
Extent: I + 264 ff. (+ f. 28bis, 60bis et 60ter, 118bis; pas de f. 87 par erreur; f. 3-3v, 222v-224v et 264v blancs),
Format: 364 x 235 mm.
Foliation: Ancienne foliotation de 1 a 126, en chiffres anciens, en haut au milieu des f. 79-204. Jusqu'au f. 176 les cinq premiers ff. de chaque quinion sont numerotés de I à IIIII par des traits ondulés, parfois mauves; depuis le f. 177 ils sont signés des lettres de l'alphabet qui se suivent d'un cahier à l'autre: f. 177-181: a, b, c, d, e; f. 187-191: f, g, h, i, k; f. 197-201: l o; f. 205-209: p t, puis: f. 215- 219: 9,99 9999, Vg; f. 225-129: p p surmonté de 4 tirets, Vp; f. 235-239: Ip IIIIIp; f. 245-249: p P Vp; f. 255 .. :6 (effacé).
Collation:
Page layout: Réclames. Justification: 235-245 x 150-155 mm. f. 1-2v: 4 col. de 46 et 48 lignes, depuis le f. 4: 2 col., 45 lignes.
Writing and hands: Ecritures gothiques arrondies, plusieurs mains.
Decoration:
Binding: Moderne (XIXe s.), anglaise?, cuir brun-rouge finement estampé d'un réseau de filets a froid en diagonales entrecroisées, et d'un encadrement de filets; au dos, en haut et en bas, fleurons estampés à froid, dans 4 compartiments les noms des auteurs et les titres frappés en grosses lettres d'or.
Contents:
Au f. I titre du XIVᵉ s. (?): «Dioscorides con practica Rogerii»; f. Iv table du contenu d'une écriture semi-cursive du XIVe s.: In isto volumine continentur / Dyascorides de simplicibus / Practica magistri Rogerii (add. plus récente: \Parmensis/) / Parva summa eiusdem / Summa Galteri / Febres Galteri / Galterus de dosibus medicinarum / liber dinimidiarum [sic] Galieni de regenda sanitate.
  • f. 1-78v: Dioscorides: De simplici medicina (Dioscorides alpbabeticus).
    • (Tabula), f. 1: >hic incipiunt tituli de Dyascorides.< Achorus. Asarus. Amonium. Aspaltum … f. 1 col. 1-2, add. d'une autre main des numéros 1 à 92. expl., f. 2v col. 2 : … Zizimon. Zimum. Zinzibere. Zedear.
    • (Texte) f. 4 >Incipit Dyascorides.<
      • (Prol.) MVLTI uoluerunt actores antiqui de uirtutibus herbarum et compositione olerumf. 4v col. 1. aut cedrias in uasis eneis aut stagnatis facias.
      • (texte) Achorus id est herba ueneria afrodisia uel piper apum herba est folia habens yris …–… Zedear calide uirtutis est cuius dolorem antiquum ieiunis sumptum masticatione assidua tollit. >Explicit Dyascorides. Deo gratias.<
    • éd. Dyoscoridis… uirtutum simplicium medicinarum liber… , Lyon, 1512 (avec le prologue).
    • éd. crit. du prologue: H. Stadler, Die Vorrede des lateinischen Dioskorides, dans Archiv für lateinische Lexikographie, XII, 1902, p. 13-20.
  • f. 79-79v, 138-145v, 89-127v (olim 1, 60-67v, 10-49v): Rogerius [de Barone]: Practica (Rogerina maior).
    • >Incipit practica magistri Rogeri cum parua summa eiusdem.< Sicut ab antiquis habemus auctoribus et eorumdem [ratio] communis edocet generalium … f. 79v:propter eius uiolentiam subtiliores partes consummentur et remanent grosse que postea essent // (Tract. I, chap. I, éd. cit. infra, f. 147v col. 1).
      • note marginale: Sequitur ulterius folio 60 ad tale signum: ❀ tam maioris [sic] nocumenti.
    • (f. 138) (olim 60), marge supér., note: ❀ Iste textus continuatur folio primo Rogerine ubi habetur in fine folii Que postea essent. suite du texte: // causa longioris nocumenti sed paulatim
    • (f. 145v) (olim 67v): … spiritualium de ista autem loquntur auc[tores] frequentius signa // (Tract. I, chap. XXV, éd. cit. f. 150v col I).
      • note marginale: sequitur superius ad folio decimo rogerine ad tale signum + textus: huius sunt resolucio.
    • (f. 89-127v) (olim 10): // huius sunt resolucio corporis in sudorem …–… ex fluxu sanguinis aperte inferiore recurrans ad curas predictas et hoc de sinthomatibus dicta ad presens sufficiant.
    • éd.: Cyrurgia Guidonis de Cauliaco…, Venise, 1499, f. 147-167v (quelques variantes dans le texte du manuscrit).
  • f. 127-136v (olim 49v-58v): Rogerius [de Barone]: Practica parua (Rogerina minor).
    • >Incipit parua summa Rogeri de exibitione medicinarum laxatiuarum et opiatarum nec non de aquis medicinalibus et sir[upp]is (?), oleis (?), clisteribus, suppositoriis atque pessariis, et prima quomodo calida causa (?) debet purgari in debilibus et robustiis, et prima quomodo co[rpus] (?) debet purgari.< Cum medicinalis artis due sint partes integrales scilicet theorica et practica …–… non debent fieri huiusmodo adiutoria nisi in tempore illo in quo mulier consueuit mestrua [sic] habere. >Explicit practica magistri Ro. cum parua summa eiusdem.<
    • éd. cit. supra, Venise, 1499, f. 167v-170v.
  • f. 137-137v, 80-88v, 146-204v (olim 59, 2-9v et 68-12 6v): Galterius [Agilus]: Summa medicinalis.
    • >Incipit summa magistri Galteri.< Sicut ait G[alienus] in libro de interioribus circa curationem egritudinis f. 137v. hec omnia prouocant uomitum et cum stomacus // en bas note marginale: sequitur superius folio 2° Rogerine ad tale signum  fuerit mundificatus.
    • (f. 80) (olim 2), marge supér., note: Iste textus continuatur folio 59 quod est primum folium practice Galteri ubi habetur in fine folii Et cum stomachus et ponitur ibi tale signum .
    • suite du texte: // fuerit mundificatus a cibis corruptis
    • (f. 88v) (olim 9v): … et lapis arme anu (?).ƌ. I. scamo ƌ.s. …–… // en bas note marginale: sequitur inferius folio 68 ad tale signum  et terminatur illud folium hiis uerbis Scamonee ƌ.s.
      suite du texte: // misceantur cum similia ex qua fuerit nebule …–… f. 204v cura febris ethice et ex eodem regimine curatur spasmus huiusmodi. >Explicit summa magistri Galteri. Deo gracias.<
    • éd. P. Diepgen, Gualteri Agilonis Summa medicinalis, Leipzig, 1911.
  • f. 205-214v: Galterius [Agilus] seu [Richardus Anglicus] De febribus. Œuvre attribuée à Galterius par Wickersheimer, à Richardus par Pansier, cf. L. Thorndike et P. Kibre, A catalogue of incipits of mediaeval scientific writings in latin, 2e éd., Londres, 1963, col. 493.
    • >Febres Galteri. Rubrica.< Egritudinum quedam sunt diuturne quedam acute teste G. super hunc …–… ut uenenum non possit interius penetrare et hec de morsu cyri (?) sufficiant. >Explicit. Deo gracias.<
    • inédit.
  • f. 215-222: Galterius [Agilus]: De dosi medicinarum.
    • >Incipit liber de dosi medicinarum [secundum?] Galterum.< Medicinarum quedam sunt simplices quedam composite simplices uero sunt …–… Et maior dosis opiatarum sit usque ad ƌ Ⅱ et minor usque ad ƌ.I. Et hec de dosi medicinarum dieta sufficiant. >Explicit dosys Galteri. Deo gracias.<
    • inédit.
  • f. 225-263v: Ps. Galenus: De dynamidiis. texte divisé en 4 livres semblables a celui du ms. Paris Bibl. nat. lat. 15456 (XIVe s.) f. 163-186; il ne se retrouve qu'en partie dans l'éd. de Venise cit. infra qui n'a aucune division.
    • >Incipit liber dinamidiarum Gal[eni] ad Victoriam [sic] de regenda sanitate.<
    • ((praef.) f. 225-227:) Hippocrates: Epistula ad Maecenatem (version 2).
      • LIBELLVM Quem roganti tibi promisi eum omni cura adhibita descriptum … f. 226v:et sanus transibis omne etatis tue nec medicis in // f. 227 // digebis
      • (éd. Venise, 1550, cit. infra, f. 19-20
      • éd. d'après le ms. Wroclaw III. F. 19, IXe s., f. 16-21: A. W. E. Th. Henschel, Der älteste medicinische Codex der Breslauer Universitätsbibliothek, dans Janus, I, 1846, p. 67 2-679).
    • (f. 227-227v:) (De Dynamidiis), Capitula.
      • De hiis que sunt media inter calefacientia et infrigdancia [sic] …–… De mulieris menstruis.
      • (texte) Quinque folii radix polipodium smirna sarcocolla scabeos (?)
    • (f. 235v:) … capiti dolorem facit et in foliis uua composita et reposita. liv. II: >De catarticis incipit liber IIus.< Quoniam quidem de naturalibus qualitatibus specierum et ciborum … (incipit du texte dans l' éd. Venise, 1550. cit. infra, f. 20).
    • (f. 239v:) … ydromel sic fit due partes aque et tercia mellis. liv. III. >De cephalica pas[sione] incipit liber tercius.< SI Quis cephaleam patitur et unum de brachiis eius tumuerit … (éd. cit. f. 23)·
    • (f. 257v:) … dubium est an uiuat uel mo[riatur] unde soli deo relinquitur. liv. IV: >Incipit quartus liber de urinis et pulsibus. < Quantumque [sic] causarum essent difficilis ratio et nonnullarum … (cf. éd. cit. f. 33v)·
    • (f. 259v, col. 1:) … Si mulier habuit urinam ueluti subiugalis uel dolorem matricis / … post balneum et sero mictat in uuluam. 7. II. de eadem. (fin du chap. De febribus maioribus, éd. cit. f. 35v; ms. Paris lat. 15456, f. 184 col. 1, lignes 1-4).
      • (Recettes medicales): >Ad uulnera.< Mixtura ad uulnera. R. pilosellam pro eicere (?) saluia … (9 lignes).
      • >Ad plaga.< Mixtura ad plagam perfectissima. R. bluglosse … (2 lignes).
      • (Col. 2:) Emplastrum ad uomitum stringendum. R. masticis cinami … (7 lignes).
      • >Emplastrum ad fistulam.< Tolle radicem rafani et frige in melletolle agrimoniam et pisa et fac emplastrum et pone. (éd. cit., f. 35v; ms. cit. f. 185 col. 1, lignes 2- 16, avec variantes et ordre different).
    • (f. 259v-260,) cf. infra.
    • (f. 260 col. 2 - 261v col. 2:) liv. IV (fin). >Item de urinis.< Cum inter omnia animalia homo rationalis creatura tamen proprie forme
      • (f. 261v col. 2) … multos et uarios dolores max[ime] circa promissa [sic] capitis loca signat (ms. cit. f. 185 col. 1 ligne 17 - 186 col. 1).
      • >Ammonitio medicorum.< Horto te medice et hortando moneo et monendo precipio sicut et ego …–… et susceptis tuis salus a deo ueniet qui solus est magister ( = Epistula G[aleni] de instructione medici qui termine le De dynamidiis dans le ms. lat. 15456, f. 186 col. 1).
    • (f. 261v col. 2-263v col. 1) Item de cirurgia.
      • Quocumque uulnere siue ferro si ne baculo sive lapide homo // f. 262 col. 1 // … sic uulneratus in capite (ms. cit. f. 184 col. 1 ligne 5). ce texte se termine par des recettes médicales:
      • (f. 263 col. 2:) Puluis ad plagam siccandam et celeriter sanandam …–… his equaliter puluerizatis superpone (ms. cit. f. 184v col. 2-185 col. 1, ligne 2).
      • les recettes suivantes manquent dans le ms. lat. 15456: Oleum (?) psilliticum probatum ad coleram tercianam
      • (f. 263v col. 1:) … in modum castanee Constantinus probatissimum dixit esse.
      • Pillule (?) dificastorae (?) que mire purgant cerebrum oculos clarificant …–… solue et in naribus cum traiectorio nunciantur (?) et os apertum teneat ut humores foras decurrant. >Explicit liber dinamidii.<
      • éd. partielle avec variantes: Galeni omnia quae extant opera, Venise, 1550, dernière partie: Galeni libri spurii, f. 19- 35v.
    • (f. 259v-260:) Hippocrates: Quomodo medicus debet uisitare infirmum
    • ce texte et le suivant sont intercalés dans l'ouvrage précédent.
    • >Hec sunt precepta Ypo[cratis] quomodo debes uisitare infirmum.< Quomodo uisitare debes infirmum non omnem infirmum niuersaliter uisites sed si integre …–… iudicari existimetur esse secretum.
    • (même texte dans le ms. Paris Bibl. nat. lat. 6988 A, XVe S., f. 121- 121v - cf. L. Thorndike et P. Kibre, A catalogue of incipits of mediaeval scientific writings in latin, 2e éd., Londres, 1963, col. 1257, qui citent seulement: Vat. Pal. lat. 1298, f. 232-232v).
    • (f. 260:) [ Hippocrates (?), Epistula].
    • >De amonitione.< INterea moneor [sic] te medice sicut et ego monitus sum …–… et susceptis tuis salus adueniet a deo qui solus est medicus.
    (18 lignes - même texte à la suite du précédent dans le ms. lat. 6988 A f. 121v; cf. L. Thorndike et P. Kibre, ouvr. cit., col. 770, renvoient à A. Beccaria, I codici di medicina del periodo presalernitano, Rome, 1956, p. 418, qui signale 4 manuscrits avec différentes attributions ou anonymes).
  • f. 263v-264: Recettes médicales.
    • Ad fistulam fac quasi tentam (?) de radice ell[ebor]i .m. (?) et pone in foramine fistule
    • (ligne 6): Ad arsuram ferro uel igne uel aqua ca[lida]
    • col. 2 ligne 14: Ad pruritum fac hoc unguentum acc[ipe] medianam corticem sambuci et coque …–… et ius uerbene et cum albumine oui distempera et stupam superpone, prodest multum.
Origin of the manuscript: Italienne, peut-être de la région de Naples.
Acquisition of the manuscript:
Bibliography:
HomeInformationNewsContactPrivacy Policy© 2013 e-codices