Aarau, Aargauer Kantonsbibliothek, MsMurF 3
©
Bretscher-Gisiger Charlotte / Gamper Rudolf, Katalog der mittelalterlichen Handschriften der Klöster Muri und Hermetschwil, Dietikon-Zürich 2005, S. 98-101.
OverviewFacsimileShow PDFShow XMLPrint descriptionManuscript title: Pontificale Murense
Place of origin: Muri (?)
Date of origin: 1508
Support: Pergament
Extent:
100 Blätter
Format: 31 x 24 cm
Foliation: Alte Foliierung i-xxxiii [2-34]. xxxvii-xxxxvi [38-47]. xxxxviii-lxiii [49-64]. lxiiii-lxvii [69-72]; neuere Foliierung: I-II. 1-96. III-IV.
Collation: (IV+1)
9 + 6 IV
57 + (III+1)
64 + II
68 + III
74 + 2 (IV+1)
92 + II
96. Der Binio
Bl. 65-
68 ist nachträglich eingefügt.
Page layout:
Stiftlinierung, Schriftraum 21,5-22 x 15-15,5; 20 Zeilen. Rubriziert.
Writing and hands:
Gotische Minuskel von der Hand des
Jerge Schenk,
65r-
68v von anderer Hand.
Musical notation: Hufnagelnotation
2r,
3v auf einer,
43v,
76r und
78v auf 4
Linien.
Decoration:
1-2zeilige, ab
72v auch 3-4zeilige rote und blaue Lombarden.
2r,
6r,
9r,
11v,
15v,
27r,
30r,
31v,
49r 4-6zeilige rote, grüne und blaue
historisierte Initialen, die Buchstabenkörper mit vegetabilen Füllmotiven auf goldenem gepunztem
Grund, auf den Rändern 2-3seitige Blattranken mit Blumen und Früchten in Rot, Rosa, Blau, Grün,
Ocker, Hellgelb und Gold, teilweise an die Initialen anschliessend,
2r
mit Vogel, Wiesel und wildem Mann,
6r mit Schelle und Wildtier,
9r mit menschlicher Figur,
11v mit Hase,
15v und
30r mit Vögeln,
27r mit Narr,
31v mit orgelspielendem Affen,
49r mit Hahn und Schnecke; im Binnenfeld der Initialen
Deckfarbenmalerei:
2r Geburt Jesu,
6r
Darbringung im Tempel,
9r Verkündigung an Maria,
11v Auferstehung Christi,
15v Taube des heiligen
Geistes (von späterer Hand),
27r Johannes Bapt.,
30r Geburt von Maria mit Jahrzahl 1508,
31v Martin. Ranken an den Blatträndern zum Teil beschnitten. In der
Klerikerweihe am Rand kolorierte Federzeichnungen:
49r Buch mit
Notenlinien (Antiphonar),
49v Superpellicium, Schere (zur Tonsur),
50r Weihwasserbehälter, Schlüssel,
51r und
51v Buch (Missale und Exorzismus),
52v
Kerzenständer, Ampulla.
1v ganzseitige Miniatur (Stifterbild): im oberen Register Beweinung Christi mit Benediktinerabt, im unteren Register Wappen des Klosters Muri und des
Abtes Johannes Feierabend mit Schriftband
Ioannes Virabent divina providencia abbas monasterii Murensis, 1508.
Additions: Wenige Korrekturen von zeitgenössischen Händen, z.B.
42r,
47v. Notizen und Ergänzungen von der Hand des Abtes
Hieronymus Frey, 1564-1585 (
29v,
56v,
58v,
59r,
61r,
62r,
68r,
70r,
72r).
Binding:
Mit braunem Leder bezogene
Holzdeckel, 16./17. Jh. Streicheisenlinien, Einzelstempel. 2 nach vorn greifende Kantenschliessen, die untere beschädigt; auf den Messingbeschlägen Monogramm
LH und menschlicher Kopf. Braun-weisse Kapitale. Gelber Schnitt. Spuren von Signakeln auf den Blättern
46,
55,
57,
59. Auf dem Rücken oben Titelschild abgerissen, unten Signaturschild
Ms. Muri 3fol., zum Teil mit Bleistift ergänzt. Vorsatzblätter (
I-
II,
III-
IV) Papier.
Contents:
-
Ir-1r
leer
-
1v
Miniatur, Stifterbild
-
2r-34r
Benedictiones festivales
>Benedictiones festivales ad officium peragendas. Primo diaconus conversus ad populum extollens vocem exhortatur sic imponendo.<
Humiliate vos ad benedictionem […]
-
>Benedictio in primo gallicantu.<
Omnipotens deus qui incarnatione unigeniti sui […]
, CBP 1643.
-
2v
Weihnachten,
CBP 321.
-
3r
Stephanus,
CBP 854;
Johannes Ev.,
CBP 717.
-
4r
Innocentes,
CBP 1600;
Circumcisio domini,
CBP 1545.
-
4v
Dominica Ia post nativitatem domini,
CBP 1168.
-
5r
Epiphanie,
CBP 1017;
Dominica Ia post epiphaniam,
CBP 926.
-
5v
Dominica IIa,
CBP 1143;
Conversio Pauli,
CBP 940.
-
6r
Purificatio,
BMV CBP 1133;
Dominica IIIa-VIa,
CBP 1711, 2019, 855, 1005.
-
7r
Septuagesima - Quadragesima,
CBP 1584, 632, 1694, 117, 192.
-
9r
Annuntiatio,
BMV CBP 1053;
Dominica IIa in quadragesima - Palmsonntag:
CBP 1331, 39, 48, 1141, 180.
-
11r
Cena domini,
ähnlich CBP 233;
Ostersamstag,
CBP 879.
-
11v
Ostern,
CBP 292.
-
12r
Feria IIa-IVa:
CBP 1419, 620, 1154.
-
13r
Osteroktav,
CBP 679;
Dominica Ia,
CBP 1884.
-
13v
Inventio crucis,
ähnlich CBP 190;
Dominica IIa-IVa:
CBP 630, 1159, 1329.
-
14v
Rogationes,
CBP 1560.
-
15r
Ascensio,
CBP 281;
Dominica post ascensionem,
CBP 380.
-
15v
Pfingsten,
CBP 948;
Feria IIa
CBP 187.
-
16r
Trinitas,
CBP 919.
-
16v
Corpus Christi,
ähnlich CBP 322;
Dominica Ia-XXIIIa post octavam Pentecosten:
CBP 1110, 695, 1481, 1836, 1071, 540, ähnlich 2059, 741, 1299, 1101, 1899, 369, 1618, 582, 929, 1936, 911, 546, 1835, 927, 696, 1474, 1366.
-
24r
Benedictio dominicalis;
CBP 351.
-
24v
Dominica Ia-IVa in adventu:
CBP 1544, 1307, 1722, 1200.
-
25v
>Benedictio in cottidianis diebus<
CBP 663, 1433.
-
26r
- >Benedictio in tempore belli<
CBP 1856;
- >Benedictio ad pluviam postuandam<
CBP 1431.
-
26v
- >Benedictio ad serenitatem postulandam<
CBP 1475;
- >Benedictio de ieiunio<
CBP 1576.
-
27r
Johannes Bapt.
CBP 637.
-
27v
Petrus und Paulus,
CBP 193;
>In festo visitacionis beate Marie virginis<
Deus euius matris humilitas […]
-
28r
Maria Magdalena,
CBP 793.
-
28v
Christophorus,
CBP 1462;
>Benedictio in die sancte Anne<
Omnipotens deus qui beate Anne sterilitate […]
-
29r
Laurentius,
CBP 2027;
Assumptio,
BMV CBP 1053.
-
29v
Decollatio Johannis,
CBP 1194.
-
30r
Nativitas,
BMV CBP 874;
Angeli,
CBP 779.
-
30v
Dedicatio ecclesiae,
CBP 1680;
Exaltatio crucis,
CBP 1105.
-
31r
Allerheiligen,
CBP 1652;
Martin,
CBP 583.
-
31v
Andreas,
CBP 629;
Commune sanctorum: Apostel,
CBP 1203.
-
32r
>De uno evangelista benedictio<
Deus qui inter quatuor paradisi flumina […]
-
32v
>Benedictio de pluribus apostolis<
CBP 1172;
Märtyrer,
CBP 57, 153;
Bekenner,
CBP 1733, 1968;
Jungfrauen,
CBP 175, 1742.
-
34v-37v
Benedictiones indumentorum pontificalium
>Orationes dicende dum abbas pontificalia induit<
In induitione caligarum. [C]alcia me domine me caligas iocunditatis […]
-
38r-47v
Benedicitiones diversae
>Benedictio crucis<
Rogamus te domine sancte pater omnipotens eterne deus ut digneris benedicere hoc lignum crucis […]
Andrieu, Bd. 3, lib. 2, XII, 3, 4, 2, 6.
-
(39v)
>Benedictio bacculi [sic]
<
Andrieu, Bd. 3, lib. 1, XIV, 39;
>Benedictio annuli [sic]
<
Andrieu, Bd. 3, lib. 1, XIV, 41.
-
(39v)
>Prefatio in consumatione [sic] capsarum<
PRG XL, 111, 112, 115.
-
(41r)
>Prefatio ciborii<
Andrieu, Bd. 3, lib. 2, XIX, 1, 2.
-
(42r)
>Benedictio ad signum ecclesie<
PRG LI, 5, 10, 15.
-
(44v)
- >Benedictio vexilli<
Franz, Benediktionen, Bd. 2, S. 296 [3];
- >Benedictio putei<
PRG CCXXXI, 1.
-
(45r)
- >Benedictio uve vel fabe<
PRG CCXXVI;
- >Benedictio ad omnia quecumque volueris<
PRG CCXIX.
-
(45v)
- >Benedictio ad fruges novas<
PRG CCXXIII;
- >Benedictio panis<
PRG CCXXIV;
- >Benedictio nove domus<
Franz, Benediktionen, Bd. 1, S. 608 [I, 3].
-
(46r)
>Benedictio pathene<
PRG XL, 88-91.
-
(46v)
>Benedictio calicis<
PRG XL, 92-95.
-
48r-v
leer.
-
49r-54r
Ad ordinandum clericos
-
>Ad ordinandum clericos et seu ad conferendum ordines minores abbas eisdem coram eo constitutis scilicet ordinandis incipit<
Adiutorium nostrum in nomine domini […]
- >Tradendo eis antiphonarium<
Vide ut quod ore cantes corde credas […]
- Dilectissimi fratres dominum nostrum Ihesum Christum pro hoc famulo suo qui ad deponendam comam capitis sui […]
Andrieu, Bd. 1, I.
-
(50r)
Hostiarius.
-
(50v)
Lector.
-
(51v)
Exorcista.
-
(52r)
Acolita,
Andrieu, Bd. 1, IV-VII.
-
54r-59r
Benedictiones indumentorum seu ornamentorum ecclesiasticorum
- >Officio completo continuatur missa<
Praefacio eukaristalis id est vasculi […]
- Dilectissimi ut deus omnipotens hoc vasculum corporis filii tui […]
PRG XL, 86, 87.
-
(54v)
>Benedictio ampullarum<
ähnlich PRG XL, 95.
-
(55r)
>De benedictione sacerdotalium indumentorum<
ähnlich PRG XL, 79, 81.
-
(56r)
>Deinde benedictione mapparum […] sacri altaris<
Andrieu Bd. 3, lib. 2, X.
-
(56v)
>Specialis benedictio cuiuslibet indumenti<
Andrieu, Bd. 3, lib. 2, IX, 5.
-
(57r)
>Benedictio super amictum humerale<
Andrieu, Bd. 2, S. 451, Zeile 23-25;
>Super albam benedictio<
Andrieu, Bd. 3, lib. 2, IX, 2.
-
(57v)
- >Super cingulum<
Omnipotens sempiterne deus qui Aaron […]
- >Benedictio manipuli<
- >Benedictio stolarum<
- >Benedictio casule<
Andrieu, Bd. 2, S. 451, Zeile 26-38.
-
(58v)
>De benedictione corporalium<
Andrieu Bd. 3, lib. 2, XI.
-
59r-72r
Ordo ad faciendum monachum et monialem
>Ad induendum novum monachum ad benedictionem cuculle<
Deus eternorum bonorum fidelissime promissor […]
PRG XXVIII, 2 und I, 2;
Andrieu, Bd. 1, XVI, 8, 5, 6.
-
(61v)
Professformel:
Ego frater .N. promitto stabilitatem et conversionem morum meorum et obedienciam secundum regulam sancti Benedicti coram deo et sanctis eius in hoc cenobio quod est constructum in honore sancti Martini in presencia domini .N. abbatis […]
-
(62r)
Deus indulgentie pater […]
Andrieu, Bd. 1, XVI, 2-4.
-
(63r)
>Ad induendam novam munialem [sic] ad benedictionem cuculle<
Deus eternorum bonorum fidelissime promissor […]
ähnlich PRG XX, 6 und I, 2;
Andrieu, Bd. 1, XVI, 8, 5;
-
(64v)
bricht auf 64v ab, Fortsetzung auf 69r.
-
(65r-68v)
Einschub von anderer Hand
>Ordo ad induendam novam monialem iuxta regulam sancti Benedicti<
Post offertorium ducatur nova monialis ad altare portans candelam accensam in manibus …–…
Ducatur ad suum locum choro canente. Congaudete mecum et congratulamini. Sacerdos in missa procedit.
-
(69r)
Fortsetzung von 64v.
-
(69v)
Professformel
Ich schwester .N. geloben statigkeit und wesen myner sitten und gehorsami nach der regel mynes herren sant Benedicten vor got und sinen heiligen in disem gotzhuß das gestiftet und gewicht ist in der ere unser frowen oder des ald dero die patroni da ze dem goczhuß sind in gegenwürtigkeit mynes geistlichenn herren und vatters her .N. abbtes.
-
(70r)
Deus indulgentie pater […]
Andrieu, Bd. 1, XVI, 2-4.
-
(71v)
Finita collecta tune asperget et turificet eas de post facit eas abbas surgere et compleat officium suum.
>Oratio<
Omnipotens sempiterne deus qui artam et angustam ius[s]isti arripere viam […]
-
72v-87v
Reconciliatio ecclesiae et cimiterii
>De ecclesie et cimiterii reconciliatione<
Ecclesie et cimiterii reconciliatio omni die fieri potest […]
Andrieu, Bd. 1, XVII, 15; Bd. 3, lib. 2, VI, 7-27.
-
(73r)
Omnipotens et misericors deus qui sacerdotibus tuis tantam pre ceteris gratiam contulisti […]
Andrieu, Bd. 1, XVII, 15; Bd. 3, lib. 2, VI, 7-27.
-
(82v)
>De reconciliatione cimiterii per se sine ecclesie reconciliatione<
Quando cimiterium benedictum violatum seu pollutum separatum sit ab ecclesia […]
Andrieu Bd. 3, lib. 2, VII, 1-8.
-
(85r)
Litanei.
Kyrieeleison […]
bemerkenswert: Pelagius, Magnus, Otmar, Fridolin; Quiteria, Verena.
-
87v-90v
De celebratione missae
>De mitra<
Mitra aurifrigiata non utitur ecclesia romana ab adventu domini usque ad festum nativitatis domini […]
-
(88r)
>De baculo pastorali<
Abbas in suo monasterio et ecclesiis sibi subiectis tamen baculo pastorali uti debet […]
-
(88v)
- >De benedictione pontificali<
Abbas benedictionem dare potest omni die dominica cum summe misse interfuerit […]
- >De ministrantibus in solemni celebratione missarum<
Abbati solemniter celebraturo hos ministros adesse oportet […]
-
(89r)
>De officio capellani ad mitram deservientis<
Quandocumque abbas sive in missa seu alio officio divino […]
mitra utitur habere debet capellanum suppellicio indutum […]
-
(90r)
>De officio capellani ad mitram deservientis in solennitatibus vesperarum<
Capellanus qui ad mitram deservire habet […]
-
(90v)
Hebräisches Kolophon, siehe Provenienz der Handschrift.
-
91r-v
leer.
-
92r-96r
Register.
-
96v
Interrogatio episcopi et abbatis
>Examen reverendi patri domini episcopi sive interrogationes<
Vis tuum sanctum propositum et sancti Benedicti regulam observare […]
Gelübde: Volo. Et ego N nunc ordinandus abbas subiectionem et reverentiam a sanctis patribus constitutam secundum preceptum et regulam sancti Benedicti sancte Maguntinensis sedis archiepiscopo suisque catholicis successoribus perpetuo me exhibiturum promitto […]
Auf der untersten Zeile hebräisches Kolophon, siehe Provenienz der Handschrift.
-
IIIr-IVr
leer.
Origin of the manuscript:
Muri (?)
Provenance of the manuscript:
96v Schreibervermerk
[vgl. Pdf] [= Jerge Schenk schriber],
90v nur die Initialen
[vgl. Pdf]. Von seiner Hand auch Sarnen, Cod. membr. 44 und Zürich, Zentralbibliothek Ms. C 180. Im Stifterbild und in der Initiale
30r auf 1508 datiert. Nach dem Stifterbild für
Johannes Feierabend, Abt des Klosters Muri 1500-1508, bestimmt, dem
Papst Julius II.
1507 die Pontifikalien verliehen hatte;
Helvetia Sacra III, 1, 2, S. 931.
Die von
Schönherr postulierte Zuweisung der Miniaturen und historisierten Initialen an
Niklaus Bertschi wird von
Holenstein abgelehnt.
Acquisition of the manuscript:
Abt Johannes Feierabend, siehe Herkunft;
Abt Hieronymus Frey, siehe Korrekturen und Nachträge. In den Handschriftenverzeichnissen des Klosters Muri von 1744 und 1790 aufgeführt. Im
vorderen Spiegel Exlibris des Klosters Muri (
Wegmann 5120).
3r,
76r,
96v
Stempel
Kantonsbibliothek Aargau,
19.- 20.Jh.
Bibliography:
-
Schönherr, Handschriften, Bd. 1, Nr. 12;
-
Schönherr, Liturgiegeschichtliches, S. 38-41 mit Abb.;
- Alfons Schönherr, Ein Meisterwerk spätmittelalterlicher Buchmalerei in der Aargauischen Kantonsbibliothek, in: Aargauer Volksblatt 1954, Sept. 4;
-
Bruckner, Scriptoria 7, S. 86 und Taf. 54;
- Josef Holenstein, Zur Forschung über den Buchmaler Niklaus Bertschi von Rorschach, in: Zeitschrift für schweizerische Archäologie und Kunstgeschichte 16 (1956), S. 86, Taf. 42;
-
Amschwand, Bibliotheksgeschichte, S. 164;
-
Strebel, Muri, S. 145;
- CMD-CH 1, Nr. 4.