Basel, Universitätsbibliothek, D III 34
Creative Commons License

Beschreibung von Dr. Günther Goldschmidt, Basel 10. Okt. 1939, redigiert und ergänzt von Florian Mittenhuber und Ueli Dill, 2010.

AperçuFac-similéAfficher XMLImprimer description
Titre du manuscrit: Miscellanhandschrift zur Pferdemedizin
Origine: Nord- oder Mittelitalien?
Périodes:
Ancienne Cote: Lr XII 1
Support:
Bl. 1-29, 256: Pergament in sehr knittrigem Zustand, Haarrisse, stark gebraucht und narbig, von Wasserflecken teilweise sehr mitgenommen. Der Rand ist teils umgelegt, teils beschnitten.
Bl. 30-255: Papier mittlerer Sorte, stockfleckig, von Wasserschaden besonders Bl. 210-255 und am meisten die letzten Blätter mitgenommen. Das Wasserzeichen, eine blühende Lilie im Kreis, weist nach Nord- und Mittelitalien. Vergleichbare Wasserzeichen sind 1479-1490 für Venedig, Ravenna, Fabriano und Rom belegt (Briquet, Filigranes, ²1907, Nr. 7312; Heawood, Watermarks, 1950, Nr. 1644; Zonghi's Watermarks, 1953, Nr. 344; Piccard, Lilie, 1983, Nr. 945), vgl. Sackmann (1993a) 5.
Volume: 257 Bl.
Format: 23 x 17 cm
Numérotation des pages: Moderne Foliierung 1-242, 242a, 243-256.
Composition des cahiers:
Etat: Siehe oben Beschreibstoff und unten Einband.
Ajouts:
1v unten: teilweise abgeschnittener Titel (?); 2r oben: teilweise abgeschnittener Titel (?).
Teil I: zahlreiche Marginalien von zeitgenössischer Hand oder sogar derjenigen des Schreibers.
Teil II: zeitgenössische und spätere Randbemerkungen. Interessant die sorgfältigen Ergänzungen aufgrund einer Kollation mit der primären Vorlage oder einer anderen Handschrift.
Reliure:
Origine du manuscrit:
Provenance du manuscrit:
Bibliographie:
Unité codicologique: I (Bl. 2-29)
Mise en page: Schriftraum 18 x 12,5-13 cm, einspaltig, fortlaufender Text, 31 Zeilen. Mit dem Griffelvorgezogene Linien nur noch schwach erkennbar; Bl. 27 und 28 Einstiche des Punktoriums, die sonst weggeschnitten sind.
Type d'écritures et copistes: Französische Bastarda des 15. Jh. Rot-lila und blau-rote Initialen, die miteinander abwechseln, in französischer Manier, Repräsentanten, rote Überschriften, rote Kapitelzählung, Vorschriften für den Rubrikator, rote Paragraphenzeichen.
Sommaire:
  • 2r-29v Jordanus Rufus: De cura et medicina equorum (Hippiatria).
    • (2r-29r) Cum inter cetera animalia a summo rerum opifice evidenter creata usui humani generis immediate subiecta nullum animal sit equo nobiliusUnde videndum est primo de creatione et nativitate equi eiusdem. Secundo de captione et domatione ipsius. Tertio de custodia et doctrina eius. Quarto de cognitione pulchritudinis corporis et membrorum illius. Quinto de infirmitate illius tam naturali quam accidentiali. Sexto de medicinis ac remediis prelibate egritudinis pertinentibus est videndum …–… Si glandule in locis nervosis adiacent vel venosis.Molin, Hieronymus: Jordani Ruffi Calabriensis Hippiatria nunc primum edente Hi. Molin (Passau 1818) 1-113.
    • (29r-v) >Regule cognitionum omnium equorum< Equus habens garreta ampla et extensa et falces curbas et quod garreta interius respiciat recte ingressu ad pedes anteriores de more celer et agilis debet esseEquo patienti infirmitatem strangullonis et cum difficultate et sonitu narium ex gucturis flatum emittit nec non totum guctur universaliter grossum vel inflatum habuerit difficillime subvenitur.Molin (1818) 113-116, von Molin (XXI) als spätere Ergänzung bezeichnet.
    • (29v) Über den Autor und den Schreiber. Hoc egit immensis studiis miles Calabriensis / Qui bene cunctorum novit medicinas equorum / Discat quisque legens patet hec sibi pagina presens / Quod iuvat atque nocet sic equo cuncta docet / finito libro sit laus et gloria Christo / Scripsit Philippus hunc librum sit benedictus.Molin (1818) XXVIII.
Unité codicologique: II (Bl. 30-255)
Mise en page: Schriftraum 18,5 x 8,5 cm, einspaltig, fortlaufender Text, 24-28 Zeilen. Das Schriftbild ist von zwei mit Tinte rechts und links gezogenen, senkrechten Linien eingefasst. Am stark beschnittenen unteren Rand gelegentlich Spuren des Punktoriums.
Type d'écritures et copistes: Der bayerisch-österreichischen nahestehende Bastarda, geschrieben 1495 (s. oben Entstehungszeit). Einzelne, mit einem schmutzigen Rot ausgeführte primitive Initialen; im Allgemeinen freigelassene Räume, ohne dass die Initialen ausgeführt sind. Keine Repräsentanten. Überschriften mit demselben schmutzigen Rot ausgeführt wie die Initialen, desgleichen Kapitelzahlen am Rand und Ausführung der Buchzahl am oberen Rand eines jeden Blattes (jeweils liber auf dem verso, Buchzahl auf dem recto).
Sommaire:
  • 1. 33r-221r Claudius Hermerus: Mulomedicina Chironis.
    • (30r-32v) leer
    • (33r-221r) Mulomedicina Chironis. Oder, Eugen: Claudii Hermeri Mulomedicina Chironis (Leipzig 1901) 3-297 (nach dem Monacensis latinus 243, die vorliegende Hs. war Oder noch unbekannt). Der Anfang der Praefatio enthält Lücken; im Cod. Monacensis fehlt sie ganz, vgl. Sackmann (1993a) 118. Der Schluss von Buch X (§ 977b-999, appoponace... – ... et illo potionato, = Ed. Oder 292, Z. 1 – 297, Z. 21 findet sich in Buch IX, vgl. Sackmann (1993a) 119: „ Die endständigen Paragraphen 977b bis 999 sind ‚en bloc’ zwischen 930a und 930b eingeschoben.“
    • (33r-43v) Lib. I. >Incipit liber primus<
      • (33r-v) Register. I. Detractio sanguinis …–… XXVIII. De morbo renali iumentorum. [Cap. 2-9 Ergänzungen, Cap. 13-28 modifizierte Zählung (14-29) von späterer Hand]
      • (33v) Praefatio. [Lücke, ca. 5 Buchstaben] medicina aliquid et iam minimum de sanguinis detractione reddi fieri precipi [Lücke, mindestens 10-15 Buchstaben] temeritas ignorantis contra [Lücke, ca. 8 Buchstaben] quando per errorem vite per [Lücke, 3 Buchstaben] tacio Ergo prior est in [Lücke, ca. 15 Buchstaben] arum vel cuiuscumque cure [Lücke, ca. 13 Buchstaben] veritas medicine futurum [Lücke, ca. 3 Buchstaben] letur vel reprehensio minus [Lücke, ca. 24 Buchstaben] emendatur. Siquidem per ignorantiam malefactum vel contrarium circa animalium corpora fuerit emendari non potest vincitur enim corpus anoma cedente [[per] periculum. prima ergo pars est medicinae fehlt in unserer Handschrift] causarum rationem reddere …–… et omnem curam liberari possint racionabibliter docere oportet. Primum dico de sanguinis detractione.
      • (34r43v) Text. >De sanguinis detractione< . FIrmissimum adiutorium est medicine sanguinis detractio verumtamen si racionaliter et localiter fiat …–… per triduo dabis ex loteo virginis per triduum eminas singulas. Sic sanum fiet. >Explicit liber primus Chironis Centauri.<
    • (44r-55v) Lib. II. >Incipit liber secundus<
      • (44r) Register. >Primo De capitis fractura< II. De auricule radice …–… XXIII. De malonibus in genibus.
      • (44v) leer
      • (45r-55r) Text. Qui continet chirurgiam totius corporis. Chirurgia est …–… oleo satiatam imponito et conligato fasciolis genua. >Explicit liber secundus Cironis Centauri veterinarii de premixtis passionibus.<
      • (55v) leer
    • (56r-89v) Lib. III. >Incipit liber tertius<
      • (56r) Register. I. De febribus …–… XXIII. De in sania.
      • (56v) leer
      • (57r-89v) Text. Cironis Centauri de febribus. Si iumentum febricitare coeperit …–… Cui si somnus venerit sanum fiet. >Liber tercius Cironis Centauri finitus.<
    • (90r-115r) Lib. IV. >Incipit liber quartus<
      • (90r-91r) Register. I. De rabioso …–… LVII. De stentini versione. [Cap. 8.16.18 Ergänzungen von späterer Hand]
      • (91v-115r) Text. Si quod iumentum rabiaverit, sic intelliges …–… et sic ei suffundes ut suprascripsi sanum fiet. >Explicit liber quartus.<
    • (115v-134r) Lib. V. >Incipit liber quintus feliciter<
      • (115v-116v) Register. I. De coleribus siccis …–… LVII. De morsu omnium.
      • (117r-133v) Text. Si quod iumentum coleribus preoccupatum fuerit [starke Abweichung vom Monacensis!] …–… a tumore cathaplasmate in suprascriptum utere. >Explicit liber quintus Cironis Centauri.<
      • (134r) leer
    • (134v-145v) Lib. VI. >Incipit liber sextus Cironis Centauri feliciter<
      • (134v-135r) Register. I. Si equo caput turgebit …–… XXXVIII. De pantice.
      • (135v) leer
      • (136r-145r) Text. Veterana bestia nunc omnia subiugalia in opera laborantia …–… deinde medicamentis aptis usque ad sanitatem curabis. Sic sanum fiet. >Explicit liber sextus.<
      • (145v) leer
    • (146r-176r) Lib. VII. >Incipit liber septimus<
      • (146r-147v) Register. I.[ De ] armis si doluerit …–… LXX. De hydropico [Abweichung vom Monacensis!] [Cap. 57-60 Ergänzungen von späterer Hand.]
      • (148r-176r) Text. Si quod iumentum marmora [sic] ab itinere doluerit …–… et solutio nervorum frigida fotus refrigerio constringitur. >Explicit liber septimus.<
    • (176v-183r) Lib. VIII. >Incipit liber octavus. De diligentia aequorii [statt equorum!] feliciter Cyronis Centauri Registrum<
      • (176v-177r) Register. I De concipientibus [Abweichung vom Monacensis!] …–… XXXVIII. De purgatione. XXXVIIII. Ut supra. XL. Ut supra.
      • (177v) leer
      • (178r-183r) Text. Labore et diligencia tam equarum quam equorum et omnium iumentorum naciones …–… scabia eum non prendit et omnes effugit languores. >Explicit liber octavus Ci[ ronis ] Cen[ tauri ].<
    • (183v-218r ) Lib. IX. >Incipit liber nonus bone fortune.< Corporum et dentium doctrina haec sunt: Dentes sic cognoscis …–… sextus spanus, septimus sturninus, octavus gilus. >Explicit [ liber nonus ] Chyronis Centauri et Absyrtus feliciter.<
    • (218v-221r) Lib. X. >Incipit liber decimus< [ De ] primis peccoribus ad purgandum corpus [Monacensis: caput ] …–… >Conposicio caustici.< Subiugalium cere p. ii, Resine terebentina p. ii, Resine erinalis p. ij [ = 1½ ], apituma p. ii, Resi bidelle p. ij [ = 1½ ], propolinacra etc. uteris.
    • (221r) Subscriptio. >CLAUDIUS KERMEROS [sic statt Hermeros] VETERINARIUS. EXPLICIT FELICITER 1495 xiii mensis Marcii anno Terci Alexandri Pape vi.<
    • (221v-230v) leer
  • 2. 231r-255v Oliverius: De equis [unvollständig].
    • (231r) Notiz. (wohl von derselben Hand wie die Nachträge zum Titel auf dem Einband): Ex Oliverio regis Neapolitani Ferdinandi I. magistro stabuli, qui optime scripsit de equis. Sed non est hic principium nec finis. >forte Neapoli reperitur<
    • (231r-250v) De equis. // propter sordem inducentem pruritum delectat ipsum scalpere. Et postquam semel captus est non debet amplius ad pascua duci quoniam equus multa acciperet vicia …–… Et etiam intus exeat rosella que quanto maior et ipsa rosella videtur tanto est prestantior. Primo enim notandum supra caput quoniam iste auctor [sc. Aristoteles] dicit quod una causa pulchritudinis equorum est habere //. – Anfang mitten im Text von Kap. 10 (?), Schluss fehlt.
      • (232r) >De modo comestionis equorum et de eorum cibis et potu. Capitulum XI.< Considera enim et adapta equum taliter situatum in sua comestione et locus ita adaptetur
      • (233r) >Cibaria equis competencia< Comedat equus
      • (237v) >De inhisione equorum. Capitulum 13.< Sunt enim aliqui equi
      • (238r) [Kapitelüberschrift felt] [ Q ]uando enim volueris equum adherbare tempore herabtionis
      • (240r) >De tempore quo equi permanent in bona potencia. Cap. 25< [= Cap. 15] Cum autem equo omnia supradicta fiunt
      • (240v) >De ferratura equi. Capitulum 16.< Sit enim pes equi bene aptatus
      • (241r) >Ad incisionem equorum< Quoniam multotiens equi a parte anteriori
      • (241v) >Ad equum intrinsecus et extrinsecus mancum< Unguis cum cultello
      • (241v) >Ferra postponenda< Ferra pedum stricta debent esse
      • (241v) >Modus dolandi seu roynandi< Roynare debes tot quot
      • (241v) >Ad equum mancum in parte posteriori< Idem facias quod dictum est
      • (241v) >De incisione posteriori< Non mutetur modus
      • (242r) >De doctrina equo adhibenda< Doctrina et instructio equi
      • (244v) [Kapitelüberschrift fehlt] [ P ]ostquam equus erit in perfectione
      • (244v) [Kapitelüberschrift fehlt] [ A ]rs enim et sciencia imittaur naturam
      • (247v) [Kapitelüberschrift fehlt] [ S ]cias itaque quod dentium iuvamen
      • (248r) [Kapitelüberschrift fehlt] [ S ]unt autem dentes equorum
      • (250v) [Kapitelüberschrift fehlt] [ N ]ichil aliud ex secundum Aristotilem quarto ethicorum
    • (251r-255v) leer
    Zum Verfasser:
    „Nach der Marginale auf Bl. 231r am oberen Rand von einer Hand des 16. Jh.: Ex Oliverio regis Neapolitani Ferdinandi I. magistro stabuli, qui optime scripsit de equis. Sed non est hic principium nec finis. >forte Neapoli reperitur< war Oliverius Stallmeister von König Ferdinand I. von Neapel [1431-1494]. Wir fanden Oliverius nicht bei: Caracciolo, Tristano: König Ferdinand von Aragon und seine Nachkommen; Porzio, Camillo: Die Verschwörung der Barone des Königreiches Neapel gegen König Ferrante I, übersetzt und eingeleitet von Herman Hefele (Jena 1912) [= Das Zeitalter der Renaissance. Serie 1, Bd. 4]. Die Persönlichkeit Ferdinand I. und das Renaissanceleben an seinem Hofe werden dort ausgezeichnet beleuchtet. Über Oliverius auch nichts bei Pontano, Giovanni Giovano: De Ferdinando I. rege Neapolitano (Basel 1566). Ebenso ist Oliverius nicht erwähnt bei Giannone, Pietro: Istoria civile del regno di Napoli (Napoli 1723) Buch 27/28.“ (Goldschmidt).
AcceuilInformationsNewsContactProtection des données© 2013 e-codices