<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0"
	version="5.1"
	xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance"
	xmlns:xi="http://www.w3.org/2001/XInclude"
	xsi:schemaLocation="http://www.tei-c.org/ns/1.0 ../xsd/TEI-P5/1.7/tei-p5-e-codices_1.7.xsd"
	xml:lang="deu"
	xml:id="eCod_bbb-0289_Mittenhuber"
	xml:base="http://www.e-codices.unifr.ch/en/description/bbb/0289/Mittenhuber">
	<teiHeader>
		<fileDesc>
			<titleStmt>
				<title><hi rend="bold">Sammelbd.: <persName role="author" key="pnd_120697203">Chrodegangus Metensis</persName>: Regula Canonicorum; <persName role="author" key="pnd_118555995">Isidorus</persName>: De viris illustribus; <persName role="author" key="pnd_118621750">Theodulfus Aurelianensis</persName>: Capitularium primum; <persName role="author" key="pnd_118731300">Martinus Bracarensis</persName>: Dicta ad Polemium episcopum, etc.; Martyrologium Hieronymianum.</hi></title>
			</titleStmt>
			<editionStmt>
				<edition>Elektronische Version nach TEI P5.1</edition>
				<respStmt>
					<resp>Konvertierung nach TEI: <persName>Brigitte Roux</persName>
						<date when="2025-05-21">21.05.2025</date>
					</resp>
					<name>e-codices - Virtual Manuscript Library of Switzerland</name>
				</respStmt>
			</editionStmt>
			<publicationStmt>
				<publisher>e-codices - Virtual Manuscript Library of Switzerland</publisher>
				<availability status="restricted" n="cc-by">
					<licence target="http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/">
						<p>Creative Commons Attribution 3.0 Unported (CC BY 3.0)</p>
					</licence>
				</availability>
			</publicationStmt>
			<sourceDesc>
				<msDesc xml:id="bbb-0289_Mittenhuber" xml:lang="deu">
					<msIdentifier>
						<settlement>Bern</settlement>
						<repository>Burgerbibliothek</repository>
						<idno>Cod. 289</idno>
					</msIdentifier>
					<head>
						<title><hi rend="bold">Sammelbd.: <persName role="author" key="pnd_120697203">Chrodegangus Metensis</persName>: Regula Canonicorum; <persName role="author" key="pnd_118555995">Isidorus</persName>: De viris illustribus; <persName role="author" key="pnd_118621750">Theodulfus Aurelianensis</persName>: Capitularium primum; <persName role="author" key="pnd_118731300">Martinus Bracarensis</persName>: Dicta ad Polemium episcopum, etc.; Martyrologium Hieronymianum.</hi></title>
						<origPlace>Frankreich: Schriftheimat Metz (<hi rend="small-caps">Bischoff</hi>, <hi rend="small-caps">Homburger</hi>, <hi rend="small-caps">Lowe</hi>); jedenfalls früh für eine Metzer Kirche adaptiert, vermutlich St. Avold bei Metz (<hi rend="small-caps">Tribout de Morembert</hi>, <hi rend="small-caps">Borst</hi>, u.a.); Herstellung für eine Kapelle des Domkapitels (<hi rend="small-caps">Homburger</hi>, s. unten spätere Zusätze).</origPlace>
						<origDate notBefore="0800" notAfter="0865">1. und 2. Drittel 9. Jh., in drei Schichten entstanden: a) Nr. 1–2, 6–7 (f. <locus from="1r" to="19r">1–19r</locus>, <locus from="37r" to="51v-s1r">37–51bis</locus>): Ende 8./ Anfang 9. Jh.; b) Nr. 8–10 (f. <locus from="52r" to="129v">52–129</locus>): 1. Drittel 9. Jh.; c) Nr. 3–5 (f. <locus from="19v" to="36v">19v–36v</locus>): 2. Drittel 9. Jh., auf der mit f. <locus from="16r">16</locus> beginnenden 5. Lage weitergeschrieben und mit der 6.–7. Lage fortgesetzt (<hi rend="small-caps">Bischoff</hi>).</origDate>
					</head>
					<msContents>
						<msItem n="1.1">
							<author key="pnd_120697203">Chrodegangus Metensis</author>
							<title>Regula Canonicorum [unvollständig].</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Schmitz</hi>, Wilhelm: S. Chrodegangi Metensis episcopi Regula Canonicorum aus dem Codex Vossianus Latinus 94 mit Umschrift der Tironischen Noten. Hannover 1889.</bibl>
									<bibl><abbr>PL</abbr>: <hi rend="small-caps">Migne</hi>, Jacques-Paul (Hg.): Octavi saeculi Ecclesiastici scriptores … Paris 1863 [= Patrologiae cursus completus ... Series Latina Bd. 89].
								</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="1r" to="15v">1r-15v</locus></note>
							<author key="pnd_120697203">Chrodegangus Metensis</author>
							<title>Regula Canonicorum, Cap. 9-31.</title>
							<note>[... clerus de capitula] </note>
							<incipit xml:lang="lat">ad opera, ubi eis iniungitur, exeant </incipit>
							<explicit xml:lang="lat" rend="dots-after">Quod si contigerit, suadente diabulo, ut aliquis ex his <supplied>fratribus</supplied></explicit><lb/>
							<note><hi rend="bold">Bemerkung:</hi>
								Voraus fehlen vermutlich eine Lage und zwei Blätter, mit Textverlust des Vorworts und der Kapitel 1–8, am Schluss fehlen ebenfalls einige Blätter, mit dem Text der Kap. 32–34.<lb/>
								Der "älteste erhaltene Liber capitularis des Metzer Domkapitels" (von Adalbert <hi rend="small-caps">Ebner</hi> so bezeichnet).
							</note>
							<listBibl>
								<head>Weitere Literatur:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Claussen</hi>, Martin A.: The Reform of the Frankish church: Chrodegang of Metz and the "Regula canonicorum" in the eighth century. Cambridge 2004.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Ebner</hi>, Adalbert: Zur Regula Canonicorum des hl. Chrodegang, in: Römische Quartalschrift für christliche Altertumskunde und Kirchengeschichte 5 (1891), S. 83–86.</bibl>
							</listBibl>
						</msItem>
						<msItem n="1.2">
							<title>Ordo Romanus I [Fragment].</title>
							<listBibl>
								<head>Edition:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Andrieu</hi> Michel: Les Ordines Romani du haut moyen âge. Tome II: Les textes (Ordines I–XIII). Louvain 1948.</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="16r" to="18r">16r-18r</locus></note>
							<title>Ordo Romanus I,6–11.</title>
							<incipit xml:lang="lat"><gap reason="sampling"/>pontifex diaconibus vel subdiaconibus cui ipse iusserit</incipit>
							<explicit xml:lang="lat">subdiaconus, qui prius aperuerat, recipit evangelium et porrigit eum <gap reason="sampling"/></explicit><lb/>
							<bibl><hi rend="small-caps">Andrieu</hi> (1948), S. 79–89.</bibl><lb/>
							<note><hi rend="bold">Bemerkung:</hi>
								Der Text bricht auf f. <locus from="18r">18r</locus> nach drei Zeilen unvermittelt ab; der Rest der Seite ist leer.
							</note>
						</msItem>
						<msItem n="2">
							<author key="pnd_118541838">Gregorius Magnus</author>
							<title>Homiliae in Evangelia I [Fragment].</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Étaix</hi>, Raymond: Gregorius Magnus Homiliae in Evangelia. Turnhout 1999 [Corpus Christianorum Series Latina = CCSL 141].</bibl>
								<bibl><abbr>PL</abbr>: <hi rend="small-caps">Migne</hi>, Jacques-Paul (Hg.): Sancti Gregorii Papae I cognomento Magni opera omnia. Bd. 2. Paris 1857 [= Patrologiae cursus completus ... Series Latina Bd. 76].</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="18v" to="19r">18v-19r</locus></note>
							<author key="pnd_118541838">Gregorius Magnus</author>
							<title>Homiliae in Evangelia I,5-6.</title>
							<incipit xml:lang="lat">Nolite ergo fratres mei dilegere quem videtis</incipit>
							<explicit xml:lang="lat">Quis ergo ferat, cum caelum moverit?</explicit>
							<lb/>
							<bibl><hi rend="small-caps">Étaix</hi> (1999), S. 9–10;</bibl> <bibl><abbr>PL</abbr> 76, 1080C–1081C.</bibl>
						</msItem>
						<msItem n="3">
							<author key="pnd_118555995">Isidorus</author>
							<title>De viris illustribus [unvollständig].</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Codoñer</hi> Merino, Carmen: El «De viris illustribus» de Isidoro de Sevilla: Estudio y edición crítica. Salamanca 1964.</bibl>
								<bibl><abbr>PL</abbr>: <hi rend="small-caps">Migne</hi>, Jacques-Paul (Hg.): Sancti Isidori Hispalensis episcopi opera omnia, Romae anno Domini 1797 excusa, recensente Faustino Arevalo … Bd. 5. Paris 1850 [= Patrologiae cursus completus ... Series Latina Bd. 83].</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="19v" to="26v">19v-26v</locus></note>
							<author key="pnd_118555995">Isidorus</author>
							<title>De viris illustribus.</title>
							<msItem>
								<locus from="19v">19va–b</locus>
								<note><hi rend="bold">Captitula.</hi></note>
								<incipit xml:lang="lat">Incipit liber virorum illustrium ab Hisidoro editus Hispalense episcopo. I. Ossius episcopus Cordobensis </incipit>
								<explicit xml:lang="lat">XXXII. Maximus Cesara[u]gustanus episcopus.</explicit>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="19v" to="26v">19v-26v</locus>
								<note><hi rend="bold">Textus.</hi></note>
								<incipit xml:lang="lat">I. Ossius Cordubensis civitatis <gap reason="sampling"/> <note>(<locus from="20r">20r</locus>)</note> exitus crudelis finivit. Nam post impiam ut ait qui dum Ossii praevaricationem </incipit>
								<explicit xml:lang="lat">XXXIII. Maximus <gap reason="sampling"/> scribere dicitur, quae necdum legi. Explicit.</explicit>
							</msItem>
							<bibl><hi rend="small-caps">Codoñer</hi> (1964), S. 132–153;</bibl> <bibl><abbr>PL</abbr> 83, 1082D–1084A (Cap.), 1086A, 1087A, 1091A–1106B (Nr. 5, 14–46).</bibl><lb/>
							<note><hi rend="bold">Bemerkung:</hi>
								Der Text bietet zunächst das Kap. zu Ossius (= <abbr>PL</abbr>, Nr. 5), springt dann aber gleich zum 2. Teil des Marcellinus (= PL, Nr. 14), in dem ebenfalls von Ossius die Rede ist; in den Capitula fehlt Nr. XXXI. Johannes Gerundensis.
							</note>
						</msItem>
						<msItem n="4">
							<author key="pnd_118640658">Ludovicus Pius</author>
							<title>Epistula ad Hetti archiepiscopum Trevirensem.</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Boretius</hi>, Alfred: Capitularia regum Francorum. Bd. 1. Hannover 1883 [= <abbr>MGH</abbr>, Capit. 1].</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Fiala</hi>, Friedrich: Ein Brief Ludwigs des Frommen, in: Anzeiger für schweizerische Geschichte N.F. 2 (1871), S. 115–117.</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="27r" to="28v">27r-28v</locus></note>
							<author key="pnd_118640658">Ludovicus Pius</author>
							<title>Epistula ad Hetti.</title>
							<incipit xml:lang="lat">In nomine Domini Dei et salvatoris nostri Ihesu Christi Hludowicus divina ordinante. Providentia imperator Augustus venerabili viro Hetti Treverensium ecclesiae archiepiscopo. Neminem in genere humano tam pravi iudcii </incipit>
							<explicit xml:lang="lat">ad hoc faciendum volumus habere potestatem. Bene vale et ora pro nobis.</explicit><lb/>
							<bibl><hi rend="small-caps">Boretius</hi> (1883), S. 355–356 (Nr. 173);</bibl> <bibl><hi rend="small-caps">Fiala</hi> (1871), S. 115–116.</bibl><lb/>
							<note><hi rend="bold">Bemerkung:</hi>
								Abfassungsdatum des Briefes: um 819 (ed. <hi rend="small-caps">Boretius</hi>).
							</note>
						</msItem>
						<msItem n="5">
							<author key="pnd_118621750">Theodulfus Aurelianensis</author>
							<title>Capitularium primum.</title>
							<listBibl>
								<head>Edition:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Brommer</hi>, Peter: Capitula episcoporum. Erster Teil. Hannover 1984 [= MGH, Capitula episcoporum 1].</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="29r" to="36v">29r-36v</locus></note>
							<author key="pnd_118621750">Theodulfus Aurelianensis</author>
							<title>Capitularium primum.</title>
							<incipit xml:lang="lat">Obsecro vos, fratres dilectissimi, ut erga subditarum plebium</incipit>
							<explicit xml:lang="lat">sed claustris monasterii contineri.</explicit><lb/>
							<bibl><hi rend="small-caps">Brommer</hi> (1984), S. 103–142 (Sigle B3, zur Hs. S. 79f.).</bibl>
						</msItem>
						<msItem n="6">
							<author key="pnd_118530550">Ephraem Syrus</author>
							<title>Homilia V: De die iudicii.</title>
							<listBibl>
								<head>Edition:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Assemani</hi>, Giuseppe Simone: Sancti Patris Nostri Ephraem Syri Opera Omnia: quae exstant, graece, syriace, latine; in sex tomos distributa ... Bd. 3. Rom 1746.</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="37r" to="43v">37r-43v</locus></note>
							<author key="pnd_118530550">Ephraem Syrus</author>
							<title>Homilia V: De die iudicii.</title>
							<incipit xml:lang="lat">Incipit omelia beati Effrem diaconi de die iudicii. Venite dilectissimi fratres exortationem meam suscipite </incipit>
							<explicit xml:lang="lat">trahatur ad vitam aeternam. Amen.</explicit><lb/>
							<bibl><hi rend="small-caps">Assemani</hi> (1746), S. 579–581 [Auszüge]; vgl. CPL 1143, V.</bibl>
						</msItem>
						<msItem n="7">
							<author key="pnd_118731300">Martinus Bracarensis</author>
							<title>Dicta ad Polemium episcopum [= De correctione rusticorum].</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Barlow</hi>, Claude W.: Martini Episcopi Bracarensis opera omnia. New Haven 1950.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Caspari</hi>, C.P.: Martin von Bracaras Schrift De correctione rusticorum. Christiania 1883.</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="43v" to="51v-s1r">43v-51bis</locus></note>
							<author key="pnd_118731300">Martinus Bracarensis</author>
							<title>Dicta ad Polemium episcopum [= De correctione rusticorum].</title>
							<incipit xml:lang="lat">Incipit epistula praedicationis beati Martini episcopi ad Polemium episcopum distinata. Domino beatissimo </incipit>
							<explicit xml:lang="lat">Oremus autem ipsius Domini clementiam ... in saecula saeculorum. Amen.</explicit><lb/>
							<bibl><hi rend="small-caps">Barlow</hi> (1950), S. 183–203;</bibl> <bibl><hi rend="small-caps">Caspari</hi> (1883), S. 1–44.</bibl>
						</msItem>
						<msItem n="8">
							<title>Epistula Chromatii et Heliodori episcoporum ad Hieronymum presbyterum.</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Arndt</hi>, Wilhelm F.: Martyrologium ex codice Bernensi 289, in: AASS Octobris, Bd. 13, Paris 1883, S. I–XLIV.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">De Rossi</hi>, Giovanni Battista/ <hi rend="small-caps">Duchesne</hi>, Louis: Martyrologium Hieronymianum, in: AASS Novembris, Bd. 2. Bruxelles 1894.</bibl>	
							</listBibl>
							<msItem>
								<locus from="52r">52r</locus> 
								<note><hi rend="bold">Federproben.</hi>
								<quote>Sancte Paule apostole. Amalbertus fuit custos sancti Pauli</quote> (vgl. oben spätere Zusätze), sonst leer.</note>
							</msItem>
							<msItem>
								<locus from="52v">52v</locus>
								<title>Epistula.</title>
								<incipit xml:lang="lat">Incipit epistula Chromati et Eliodori episcoporum ad Hieronimum presbyterum. Domino sancto fratri Hieronimo </incipit>
								<explicit xml:lang="lat">martyribus exhiberi. Explicit.</explicit>
							</msItem>
							<bibl><hi rend="small-caps">Arndt</hi> (1883), S. I;</bibl> <bibl><hi rend="small-caps">De Rossi</hi>/ <hi rend="small-caps">Duchesne</hi> (1894), S. LXXXII; PL 30, 435A, 436A.</bibl>
						</msItem>
						<msItem n="9">
							<title>Epistula Hieronymi ad Chromatium et Heliodorum episcopos.</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Arndt</hi>, Wilhelm F.: Martyrologium ex codice Bernensi 289, in: AASS Octobris, Bd. 13, Paris 1883, S. I–XLIV.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">De Rossi</hi>, Giovanni Battista/ <hi rend="small-caps">Duchesne</hi>, Louis: Martyrologium Hieronymianum, in: AASS Novembris, Bd. 2. Bruxelles 1894.</bibl>			
							</listBibl>
							<note><locus from="52v" to="53v">52v-53v</locus></note>
							<title>Epistula.</title>
							<incipit xml:lang="lat">Item rescribtum sancti Hieronimi presbyteri. <note>(<locus from="53r">53r</locus>)</note> Chromatio et Heliodoro episcopis <gap reason="sampling"/> Cum religiosissimus Augustus </incipit>
							<explicit xml:lang="lat">fecit esse sublimes. Explicit.</explicit><lb/>
							<bibl><hi rend="small-caps">Arndt</hi> (1883), S. I–II;</bibl> <bibl><hi rend="small-caps">De Rossi</hi>/ <hi rend="small-caps">Duchesne</hi> (1894), S. LXXXII; PL 30, 435B–C, 436B–C.</bibl><lb/>
							<note><hi rend="bold">Bemerkung:</hi>
								Der vermutlich fiktive Brief des Chromatius und Heliodorus sowie die wohl ebenfalls fingierte Antwort des Hieronymus (= Ep.Hier.Supp. 48–49; CPL Nr. 633; <hi rend="small-caps">Lambert</hi>, BHMs IIIB, Nr. 640) werden in verschiedenen Handschriften dem Martyrologium Hieronymianum vorangestellt.
							</note>
						</msItem>
						<msItem n="10">
							<title>Martyrologium Hieronymianum [unvollständig].</title>
							<listBibl>
								<head>Editionen:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Arndt</hi>, Wilhelm F.: Martyrologium ex codice Bernensi 289, in: AASS Octobris, Bd. 13, Paris 1883, S. I–XLIV.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">De Rossi</hi>, Giovanni Battista/ <hi rend="small-caps">Duchesne</hi>, Louis: Martyrologium Hieronymianum, in: AASS Novembris, Bd. 2. Bruxelles 1894.</bibl>
								<bibl><abbr>PL</abbr>: <hi rend="small-caps">Migne</hi>, Jacques-Paul (Hg.): Sancti Eusebii Hieronymi Stridonensis presbyteri opera omnia. Paris 1845–1846 [= Patrologiae cursus completus ... Series Latina Bd. 22–30].</bibl>
							</listBibl>
							<note><locus from="53v" to="129v">53v-129v</locus></note>
							<title>Martyrologium Hieronymianum.</title>
							<incipit xml:lang="lat">Incipit Breviarius Apostolorum ex nomine vel locis, ubi predicaverunt, orti vel obiti sunt. <note>(<locus from="54r">54r</locus>) </note>Simon, qui interpraetatur <gap reason="sampling"/> <note>(<locus from="55r">55r</locus>)</note> Incipiunt festivitates omnium apostolorum <gap reason="sampling"/> <note>(<locus from="55v">55v</locus>)</note> VIII Kl. Jan. in Bethleem nativitas salvatoris Domini nostri Jhesu Christi</incipit>
							<explicit xml:lang="lat">XI Kl. Decembris <gap reason="sampling"/> Rome natale sancti Clementis <gap reason="sampling"/></explicit><lb/>
							<bibl><hi rend="small-caps">Arndt</hi> (1883), S. II–XXVII (mit Index bis S. XLIV);</bibl> <bibl><hi rend="small-caps">De Rossi</hi>/ <hi rend="small-caps">Duchesne</hi> (1894), S. IX–X, 1–145 (mit Index bis S. 195);</bibl> <bibl><abbr>PL</abbr> 30, 435D (ab f. 55r)–483B</bibl><lb/>
							<note><hi rend="bold">Bemerkung:</hi>
								Stark bearbeitet, mit nekrologischen Nachträgen an den Rändern, z.T. auf Rasur z.T. blind geritzt. – Die letzte Lage XVIII mit den Einträgen für Dezember ist verloren.
							</note>
							<listBibl>
								<head>Weitere Literatur (Auswahl):</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Bischoff</hi>, Bernhard: Lorsch im Spiegel seiner Handschriften. München 1974.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Borst</hi>, Arno: Der karolingische Reichskalender und seine Überlieferung bis ins 12. Jahrhundert. 3 Bde. Hannover 2001, hier S. XXII (Mart.Hier.B: m1c).</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Borst</hi>, Arno: Die karolingische Kalenderreform. Hannover 1998, hier S. 204, 222.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Dümmler</hi>, Ernst: Ein Metzer Totenbuch, in: Forschungen zur deutschen Geschichte 13 (1873), S. 596–600.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Kirsch</hi>, Johann Peter: Der stadtrömische christliche Festkalender im Altertum : textkritische Untersuchungen zu den römischen "Depositiones" und dem Martyrologium Hieronymianum. Münster 1924.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Lifshitz</hi>, Felice: The name of the saint: the martyrology of Jerome and access to the sacred in Francia, 627–827. Notre Dame Ind. 2006.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Reumont</hi>, H.: Le plus ancien martyrologe de la Cathédrale de Metz, in: Revue ecclésiastique de Metz 13 (1902), S. 183–192, 258–266, 305–313.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Tribout de Morembert</hi>, Henri: Manuscrits de l'abbaye de Saint-Avold, VIIIe-XIe siècle, in: Saint Chrodegang. Communications présentées au colloque tenu à Metz. Metz 1967, S. 183–201.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Zedda</hi>, Mario: San Lussorio nelle fonti manoscritte: testi e commento. Firenze 2017.</bibl>
							</listBibl>
						</msItem>
					</msContents>
					<physDesc>
						<objectDesc form="codex">
							<supportDesc material="perg">
								<support>Ziemlich dickes Pergament (auch dünnere Blätter), mit zahlreichen Defekten und alten Reparaturen.</support>
								<extent>
									<measure type="leavesCount">130 Blätter</measure>
									<measure type="pageDimensions" n="27 27,5 x 16,5 17 cm">27–27,5 x 16,5–17 cm.</measure>
								</extent>
								<foliation>Alte Foliierung (<date>16. Jh.?</date>): 1–51, 51bis, 52–129.</foliation>
								<collation>
									(IV-2)<hi rend="sup"><locus from="6v">6</locus></hi>[es fehlen wohl die ersten beiden Blätter] + IV<hi rend="sup"><locus from="14v">14</locus></hi> + 1 Bl.<hi rend="sup"><locus from="15r">15</locus></hi>[erstes Blatt der 4. Lage] + IV<hi rend="sup"><locus from="23v">23</locus></hi>+ (II+1)<hi rend="sup"><locus from="28v">28</locus></hi>[f. <locus from="26r">26</locus> Einzelblatt] + IV<hi rend="sup"><locus from="36v">36</locus></hi>[f. <locus from="29r">29</locus>/<locus from="31r">31</locus> und <locus from="33r">33</locus>/<locus from="25r">35</locus> sind Doppelblätter, die anderen alles Einzelblätter] + 2 IV<hi rend="sup"><locus from="51v-s1v">51bis</locus></hi> + IV<hi rend="sup"><locus from="59v">59</locus></hi> + III<hi rend="sup"><locus from="65v">65</locus></hi> + 8 IV<hi rend="sup"><locus from="129v">129</locus></hi>. Lagensignaturen: Römische Ziffern jeweils auf dem letzten verso unten Mitte: <hi rend="italic">II–III</hi> (f. <locus from="6v">6v</locus>, <locus from="14v">14v</locus>), <hi rend="italic">V–VII</hi> (f. <locus from="23v">23v</locus>, <locus from="28v">28v</locus>, <locus from="35v">35v</locus>[sic]); <hi rend="italic">XVIIII–XX</hi> (f. <locus from="44v">44v</locus>, <locus from="51v">51v</locus>[sic]); <hi rend="italic">VIII–XVII</hi> (f. <locus from="59v" to="129v">59v–129v</locus>, auf f. <locus from="89v">89v</locus> zusätzlich Buchstabe <hi rend="italic">E</hi>, d.h. am Ende der 5. Lage, gezählt von f. <locus from="52r">52</locus> an, dem Beginn von Teil b). Die 1. Lage, grosse Teile der 4. Lage sowie die 18. Lage sind also verloren; die Lagen 19 und 20 (f. <locus from="37r" to="51v-s1v">37–51bis</locus>) standen wohl ursprünglich am Schluss des Codex.
								</collation>
								<condition>Stark zerlesen und mit Reparaturen versehen, Verklebungen von Fälzen ev. von <persName role="restorer" key="pnd_114933774">J. Lindt</persName>; Mäusefrass Lagen 14–15. Buchblock am Rücken oben gebrochen, klafft beim Öffnen.</condition>
							</supportDesc>
							<layoutDesc>
								<layout columns="1 2" writtenLines="24">
									Einspaltig, von f. <locus from="54r">54</locus> an zweispaltig, Schriftspiegel <measure type="written">21,5–22 x 12–12,5</measure> cm (ab f. <locus from="52r">52</locus> Spaltenbreite ca. 5 cm), durchwegs 24 Zeilen, Blindlinierung O.S., je 4 und 4 von aussen her (ausser Lagen 14 und 17: je 2 von aussen und 2 von innen, ergibt 2x O.S./ N.S.), Punktierung am äusseren Rand des Schriftspiegels.
								</layout>
							</layoutDesc>
						</objectDesc>
						<handDesc>
							<handNote script="carol">
								<p>
									Runde oder schmälere frühkarolingische Metzer Minuskel zahlreicher Hände (<hi rend="small-caps">Bischoff</hi>), "die einen Begriff geben von der Mannigfaltigkeit altertümlicher und fortgeschrittener Schriften wie sie in der Übergangszeit in der lothringischen Metropole, vermutlich im selben Skriptorium (Domkapitel?) vorhanden sind" (Homburger). "Script is a well-formed Caroline minuscle by many different hands, some manifestly representing an early stage ... others representing a more advanced development ..." (<bibl><hi rend="small-caps">Lowe</hi>, S. 7</bibl>).
								</p>
							</handNote>
						</handDesc>
						<musicNotation></musicNotation>
						<decoDesc>
							<decoNote>
								Verschiedene Zierschriften in wechselnden Rottönen, so in Nr.1 rote Unzialis für Kapitelüberschriften; in Nr. 3 eckige Majuskeln in Zinnober für Incipit (f. <locus from="19v">19v</locus>), dazu Namen in Zinnober; Nr. 8, 9, 10 Titel in römischer Capitalis (f. <locus from="52v">52v</locus>, <locus from="53v">53v</locus>, <locus from="55r">55r</locus>), wechselnd in Rot bzw. Tinte, z.T. mit Unzialis vermischt; danach Tagesdaten jeweils in roter Unzialis; 2 einfach verzierte grössere Tinteninitialen (f. <locus from="43v">43v</locus>, <locus from="52v">52v</locus>: unziales <hi rend="italic">D</hi>, gespalten, mit dreiteiliger Blüte); durch Schnörkel verzierte Kapitelzahlen f. <locus from="19v" to="26v">19v–26v</locus>, <locus to="30v">30v</locus>.
							</decoNote>
						</decoDesc>
						<additions>Im Martyrologium verschiedene Randnotizen des <date>9. Jh.</date>, die meist Bezug auf <placeName>Metz</placeName> nehmen, so z.B. f. <locus from="52r">52r</locus>, auf der leergebliebenen Titelseite des Martyrologiums: <quote>Sancte Paule apostole</quote>, und weiter unten: <quote>Amalbertus fuit custos sancti Pauli </quote>(Paulskapelle des Domkapitels in Metz); f. <locus from="73r">73r</locus> <quote>Mettis translatio corporis beatae Chlodesinae</quote>, f. <locus from="90r">90r</locus> <quote>Mettis locello cuius vocabulum est Senodochium dedicatio ecclesiae sanctae Mariae</quote>, f. <locus from="103r">103r</locus> <quote>Mettis dedicatio ecclesiae sancti Gorgonii</quote>, etc.
						</additions>
						<bindingDesc>
							<binding notBefore="1600" notAfter="1699">
								<p>
									Mit Papier überzogene weiche Pappdeckel ohne Stehkanten (28 x 17 cm), auf dem <locus from="Vorderseite">Vorderdeckel</locus> Titel (<date>17. Jh.?</date>) <quote>Confessionarium et Breviarium</quote>; Buchblock auf 3 doppelte und 2 einfache Hanfbünde geheftet, keine Kapitale. <locus from="Buchrücken">Rückenüberklebung</locus> aus hellem Pergament (wohl <placeName>Bern</placeName>, <date>um 1700</date>), mit Rückentitel von der Hand <persName role="librarian" key="pnd_129277916">M. Wilds</persName>, wohl <quote>Confessionarium et Breviarium</quote> (verblasst); unten Stempel <hi rend="italic">Cod. 289</hi>, darunter alte Sign. <hi rend="italic">Mss.Th.289</hi> erkennbar. <locus from="Vordere_Innenseite">Spiegelblatt</locus> im Vorderdeckel mit WZ geviertes Wappen: 1) Turm, 2) Doppeladler 3) und 4) steigende Löwen, mit Herzschild Wappen Österreich, darunter das Goldene Vlies hängend: Herkunft <placeName>Elsass</placeName>, <date>1587/1600</date> (<bibl><hi rend="small-caps">Briquet</hi> Nr. 2291</bibl>); 1 Vorsatzblatt (f. <locus from="V1r">I</locus>), wohl zugehörig, aber nicht zusammenhängend, sondern mit Falz um die ersten 4 Blätter gelegt (= alte Reparatur?); 3 Nachsatzblätter (f. <locus from="N1r" to="N3v">II–IV</locus>, das erste als Umlauf zum hinteren Spiegelblatt) mit WZ heraldischer Adler mit Herzschild, darunter Hauszeichen mit Initialen S.M. (verwandt mit <bibl><hi rend="small-caps">Briquet</hi>, Nr. 1460</bibl>); vgl. <bibl>Katalog <hi rend="small-caps">Andrist</hi>, Les manuscrits grecs conservés à la Bibliothèque de la Bourgoisie de Berne (2007), S. 48–50, Fig. 41–42.</bibl>
								</p>
							</binding>
						</bindingDesc>
						<accMat></accMat>
					</physDesc>
					<history>
						<origin><p></p></origin>
						<provenance><p>Metz Domkapitel (seit dem <date>9. Jh.</date>, vgl. oben spätere Zusätze).</p></provenance>
						<provenance><p><persName role="former_possessor" key="pnd_117618349">Bongars, Jacques</persName> (<date>1554–1612</date>): eigenhändiger Namenszug f. <locus from="1r">1r oben</locus>, f. <locus from="51v-s1r">51bis</locus>, f. <locus from="129v">129v unten</locus>, sowie wenige Randnotizen.</p></provenance>
						<acquisition>
							<p>Durch die Schenkung von <persName role="former_possessor" key="pnd_128869453">Jakob Graviseth</persName> <date>1632</date> in die Berner Bibliothek gelangt.</p>
							<p>f. <locus from="1r">1r</locus> aussen Schwarzer Rundstempel "Bibliotheca Bernensis" 27mm (<date>um 1700</date>).</p>
							<persName></persName>
							<date></date>
						</acquisition>
					</history>
					<additional>
						<adminInfo>
							<recordHist>
								<source>
									<bibl>Redigiert von <persName>Florian Mittenhuber</persName>, Mai <date>2025</date>.</bibl>
								</source>
							</recordHist>
						</adminInfo>
						<listBibl>
							<listBibl>
								<head>Kataloge:</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Hortin</hi>, Samuel: Clavis bibliothecae Bongarsianae MDCXXXIIII. Bern 1634 [= BBB Cod. A 5], S. 17: [Sign.] <hi rend="italic">VIII.17.</hi> [Nr.] <hi rend="italic">XV. Confessionarium et Breviarium sanctorum. f.min.</hi></bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Wild</hi>, Marquard: Catalogus Librorum Bibliothecae Civicae Bernensis MDCIIIC. Bern 1697 [= BBB Cod. A 4], f. 19v: <hi rend="italic">289. Confessionarium et Breviarium. f.</hi></bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Engel</hi>, Samuel: Manuscripta A[nno] 1740. Bern 1740 [= BBB Mss.h.h. III 110], f. 16r: <hi rend="italic">289. Breviarium et confessiones s<hi rend="normal"><supplied>ive</supplied></hi> Regulae ordinis, deficit ab initio. Item Liber virorum illustrium ab Isidoro editus. Epistola Ludovici imperatoris ad Trevirensem episcopum. Constitutiones. Homilia Beati. Epistola praedicatoria beati Martini ad Polemium episcopum. Chromatii et Heliodori ad Hieronymum et vice cersa. Breviarium et martyrologium, deficit in fine. <hi rend="normal"><supplied>ohne Datierung</supplied></hi>, m<hi rend="normal"><supplied>embr.</supplied></hi></hi>; f. 20r: <hi rend="italic">289. Chromatii et Heliodori epistola ad Hieronymum, vide Breviarium</hi>; f. 43r: <hi rend="italic">289. Heliodori et Chromatii epistola ad Hieronymum, vide Breviarium</hi>; f. 44r: <hi rend="italic">289. Hieronymi epistola ad Chromatium et Heliodorum, vide Breviarium</hi>; f. 48v: <hi rend="italic">289. Isidori liber virorum illustrium, vide Breviarium</hi>; f. 56r: <hi rend="italic">289. Ludovici imperatoris ad Trevirensem episcopum vide Breviarium</hi> sowie f. 78v: <hi rend="italic">289. Regulae ordinis, vide Breviarium</hi>.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Sinner</hi>, Johann Rudolf: Catalogus codicum mss. bibliothecae Bernensis, Bd. 1. Bern 1760, S. 30; 62; 68; 109; 113; 179–180.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Hagen</hi>, Hermann: Catalogus Codicum Bernensium. Bern 1875, S. 310–311.</bibl>
								
							</listBibl>
							<listBibl>
								<head>Literatur zur Handschrift (Auswahl):</head>
								<bibl><hi rend="small-caps">Andrieu</hi>, Michel: Les "Ordines romani" du haut moyen âge. 1. Les Manuscrits. Louvain 1931, hier S. 90–91.</bibl>
								<bibl><hi>Arndt</hi>, Wilhelm/ <hi rend="small-caps">Tangl</hi>, Michael (Hgg.): Schrifttafeln zur Erlernung der lateinischen Palaeographie, Heft 2, 4. Aufl. Berlin 1906, hier S. 29 und Tafel 43 (f. 12v/13r).</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Bischoff</hi>, Bernhard: Katalog der festländischen Handschriften des neunten Jahrhunderts. Teil I: Aachen – Lambach. Wiesbaden 1998, hier S. 121 (Nr. 570).</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Ebner</hi>, Adalbert: Die klösterlichen Gebets-Verbrüderungen bis zum Ausgange des karolingischen Zeitalters: eine kirchengeschichtliche Studie. Regensburg 1890, hier S. 140–143.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Englisch</hi>, Brigitte: Zeiterfassung und Kalenderprogrammatik in der frühen Karolingerzeit: Das Kalendarium der Hs. Köln DB 83-2 und die Synode von Soissons 744. Stuttgart 2002, hier S. 116.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Gamber</hi>, Klaus: Codices liturgici Latini antiquiores. Freiburg/Schweiz 1963, hier S. 201, Nr. 1065; vgl. das Supplementum (1988), S. 115.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Homburger</hi>, Otto: Die illustrierten Handschriften der Burgerbibliothek Bern. Bd. 1. Bern 1962, hier S. 27–29.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Kirsch</hi>, Johann Peter: Die Berner Handschrift des Martyrologium Hieronymianum, in: Römische Quartalschrift 31 (1924), S. 113–124.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Köhler</hi>, Wilhelm: Die Karolingischen Miniaturen. Bd. III,2: Metzer Handschriften. Berlin 1960, hier S. 98.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Lowe</hi>, Elias Avery: Codices Latini antiquiores. A palaeographical guide to Latin manuscripts prior to the ninth century. Oxford 1934–1971, hier Bd. VII: Switzerland (1956), S. 7 (Nr. 861).</bibl>
  								<bibl><hi rend="small-caps">Mordek</hi>, Hubert: Bibliotheca capitularium regum Francorum manuscripta: Überlieferung und Traditionszusammenhang der fränkischen Herrschererlasse. München 1995, hier S. 77–80.</bibl>
								<bibl><hi rend="small-caps">Mostert</hi>, Marco: The library of Fleury. A provisional List of Manuscripts. Hilversum 1989, hier S. 70 (Nr. 147–149).</bibl>
							</listBibl>
							<listBibl>
								<head>Externe Ressourcen:</head>
								<bibl><ref type="crossRef" target="https://katalog.burgerbib.ch/detail.aspx?ID=129362">Burgerbibliothek Bern – Online-Archivkatalog</ref></bibl>
								<bibl><ref type="crossRef" target="https://slsp-bsb.primo.exlibrisgroup.com/discovery/search?query=lds01,exact,BBB%20Cod.%20289&amp;tab=41SLSP_BSB_DN_and_CI&amp;search_scope=DN_and_CI&amp;vid=41SLSP_RBE:VU1&amp;offset=0">Neuere Literatur - IDS Basel-Bern</ref></bibl>
							</listBibl>
						</listBibl>
					</additional>
				</msDesc>
			</sourceDesc>
		</fileDesc>
		<!--
		<revisionDesc>
			<change who="" when=""></change>
		</revisionDesc>
		-->
	</teiHeader>
	<text>
		<body>
			<p></p>
		</body>
	</text>
</TEI>
